Czym jest hiperleksja? Objawy, diagnoza i wsparcie dla dzieci

Czym jest hiperleksja?

Termin „hiperleksja” powstał w 1967 r. i zazwyczaj charakteryzuje się czterema cechami: zaawansowanymi umiejętnościami czytania, nauką czytania wcześniejszą bez nauczania, silnym zainteresowaniem literami i książkami oraz współistniejącym zaburzeniem neurodewelopacyjnym.

„Gdy termin po raz pierwszy użyto, w latach 60., hiperleksję opisywano jako dzieci z niepełnosprawnościami neurodewelopacyjnymi, które wykazywaly wybitne umiejętności czytania słów”, wyjaśnia Laura Justice, PhD, ekspertka z zakresu nauk o mowie i słuchu, distinguowana profesor psychologii edukacyjnej w Ohio State University. „Istnieją różne definicje (i diagnozy) hiperleksji, najczęściej odróżniającą zdolności poznawcze od umiejętności czytania, tak że czytanie znacznie przewyższa to, czego można by się spodziewać na podstawie poznania”.

Innymi słowy, dzieci z hiperleksją są często autodidaktami, które czytają znacznie powyżej oczekiwań wiekowych, ale mają problem z zrozumieniem tego, co czytają. Doskonale radzą sobie z dekodowaniem pisanych słów, ale zmagają się z zrozumieniem tekstu.

Hiperleksja i autyzm

Pięćdziesiąt lat po wprowadzeniu terminu, hiperleksja jest teraz silnie związana z autyzmem i często raportowana jako jedna z zdolności savant u osób z autyzmem. Naukowcy nadal nie ustalili, jak odnosi się do poznania autystycznego i typowego nabytu czytania.

„Dzieci z tym intensywnym zainteresowaniem literami lubią czytać słowa, ale mają problem z znaczeniem”, mówi Robert Naseef, PhD, psycholog specjalizujący się w autyzmie, praktykujący w Alternative Choices w Pensylwanii. „Ta cecha jest powszechna w autyzmie. [Dzieci z autyzmem] często rozpoznają słowa, ale zmagają się ze zrozumieniem znaczenia tekstu lub akapitu”.

Ogólnie, hiperleksja jest silnie skojarzona z autyzmem – 84% przypadków dzieci z hiperleksją zostaje zdiagnozowanych jako na spektrum autyzmu. Jednak tylko 6–14% dzieci z diagnozą autyzmu wykazuje hiperleksję. Może też występować przy innych zaburzeniach neurodewelopacyjnych.

Objawy i symptomy

Najbardziej oczywistą i powszechną cechą hiperleksji są przyspieszone umiejętności czytania słów, mówi dr Justice. Następną jest intensywne fascynowanie literami, innymi formami drukiem, a czasem też cyframi.

„Czasami rodzice zauważają, że ich małe dziecko jest całkowicie zachwycone literami tak, jak inne dzieci samochodzikami, pociągami czy piłkami”, mówi dr Naseef. „Często miłują litery zanim poznają ich brzmienie”.

Badania obrazowe mózgu wskazują też, że obszary związane z przetwarzaniem wizualnym mogą mieć większą aktywność u osób z hiperleksją.

— Laura Justice, PhD

Gdy zaczynają czytać lub dekodować słowa w książkach, dzieci z hiperleksją wydają się wybitnymi czytelnikami, ale mają problem z odpowiedzią na pytanie konwersacyjne, bo wymaga to dużego obciążenia językowego.

„Miałam uczniów, którzy przychodzili do szkoły czytając ‚Junie B. Jones’, ale nie mieli podstawowych umiejętności językowych do czytania na tym poziomie”, mówi Diane Ouimet, MA, CCC-SLP, logopeda w szkole w Ohio. „Innymi słowy, potrafią czytać na wysokim poziomie wcześnie, ale nie rozumieją tego, co czytają”.

Ouimet uważa, że struktura i przewidywalność alfabetu jest częścią przyciągania do liter, słów i książek u dzieci z hiperleksją. Dla nich czytanie to powtarzalne, restrykcyjne zachowanie z dekodowaniem jako głównym celem, a nie zrozumieniem.

„Oceny umiejętności związanych z czytaniem u dzieci hiperleksycznych wskazują też na tendencję do bardzo dobrych umiejętności percepcji wizualnej (np. szybkość wykrywania liter, rotacja mentalna cyfr)”, mówi dr Justice. „Badania obrazowe mózgu potwierdzają, że obszary związane z przetwarzaniem wizualnym mają większą aktywność u osób z hiperleksją”.

Identyfikacja hiperleksji

Hiperleksja często pojawia się bardzo wcześnie, czasem w wieku malucha. Niektóre dzieci wykazują zaawansowane umiejętności czytania w wieku 2–4 lat, a niektóre nawet zaczynają czytać jako maluchy.

„Rodzice mogą zauważyć fascynację dziecka literami już w 18. miesiącu życia”, mówi dr Naseef. „Np. lubią bawić się magnetycznymi literami. Jeśli dziecko nieustannie patrzy na litery, je manipuluje i jest całkowicie zainteresowane, warto porozmawiać z pediatrą, bo mogą pojawić się inne objawy”.

Wtedy specjalista może ocenić zdolność czytania. Może też sprawdzić, czy dziecko interesuje się inną zabawą, reaguje na rodziców, chce bawić się z innymi dziećmi – to wszystko pomala obraz, czy hiperleksja może wystąpić.

Jeśli starsze dziecko wykazuje wyjątkowe umiejętności czytania i dekodowania, zwróć uwagę, zwłaszcza jeśli uczy się czytać poza typowym kontekstem społecznym. U dzieci z hiperleksją czytanie to czynność samotna, często samouczona. Jeśli zauważysz ten wzorzec, skonsultuj się ze specjalistą lub poproś o skierowanie na szczegółową ewaluację.

Choć nie ma konkretnego testu na hiperleksję, neuropsycholog inny specjalista może zidentyfikować cechy, rozmawiając z dzieckiem i oceniając zrozumienie języka.

Czasem hiperleksja jest pomijana na początku. Rodzice i nauczyciele skupiają się na mocnych stronach ucznia, nie widząc problemów ze zrozumieniem. Jeśli dziecko czyta bardzo wcześnie, sprawdź jego zrozumienie. Poproś o opowiadanie fabuły lub zadaj konkretne pytania do tekstu, zwłaszcza przy innych trudnościach uczenia się.

„Pamiętaj, niektórzy te dzieci doskonale się maskują”, mówi Ouimet. „Mają takie świetne umiejętności, że rodzic może zauważyć coś wcześniej niż nauczyciel. Kopnij głębiej, bądź bardziej konkretny, zwłaszcza przy problemach z opowiadaniem”.

Ważne też, że hiperleksja rzadko występuje sama w sobie. Dziecko z hiperleksją może mieć inne trudności uczenia się lub behawioralne.

Dodatkowo, według dr Naseef, hiperleksja nie jest jasno zdefiniowana w DSM-5. Zamiast tego wymieniona jest jako część autyzmu, więc jeśli dziecko ma diagnozę z spektrum autyzmu, warto obserwować znaki hiperleksji.

Kluczem jest monitorowanie wczesnego czytania dziecka i notowanie obserwacji, by podzielić się nimi z lekarzem. Im wcześniej zidentyfikujesz hiperleksję, tym szybciej dziecko może rozwinąć umiejętności radzenia sobie z problemami zrozumienia i języka.

Leczenie hiperleksji

Choć efektywne i dokładne dekodowanie słów jest konieczne do czytania, to nie jedyna umiejętność potrzebna do sukcesu szkolnego. Uczniowie muszą też rozumieć to, co czytają, i integrować przeczytane z pracą domową i innymi zajęciami.

Dlatego dzieci z hiperleksją będą potrzebować współpracy ze specjalistami: logopedami i neuropsychologami, by nauczyć się radzić z wyzwaniami czytania.

Ważne, by pamiętać, że nie ma jednego ustalonego sposobu leczenia hiperleksji. Najlepsze plany terapeutyczne biorą pod uwagę całe dziecko i mają na celu maksymalizację jego potencjału.

„Pierwsze pytanie to: jakie są ich mocne i słabe strony?”, mówi Ouimet. „Potem: jak wykorzystać mocne strony do pracy nad słabymi?”.

Według American Speech-Language-Hearing Association, pomocne jest myślenie o uczniach z hiperleksją jako o „czytelnikach serze szwajcarskiej”. Ich umiejętności czytania wyglądają solidnie na wierzchu, ale są dziury związane ze zrozumieniem, które stają się bardziej widoczne z wiekiem i trudniejszym materiałem.

Pamiętaj, że jako rodzic jesteś dużą częścią planu terapeutycznego. Często jako pierwszy rozpoznasz, czego dziecko potrzebuje, co działa, a co nie. Notuj obserwacje i regularnie komunikuj się z nauczycielami, terapeutami i lekarzami.

Plan leczenia będzie ewoluował wraz z rozwojem dziecka, a Ty odgrywasz w tym kluczową rolę. Dzieci z hiperleksją mogą potrzebować logopedii, ćwiczeń komunikacji i lekcji nauczających zrozumienie czytanego.

Porady do radzenia sobie z hiperleksją

Jeśli dziecko ma diagnozę hiperleksji lub jej cechy, ważne jest zebranie zespołu specjalistów pomagających budować umiejętności zrozumienia. Im wcześniej interwencja, tym większa szansa na narzędzia do rozwoju zrozumienia.

Choć naturalne i automatyczne dla rodziców jest skakanie do wniosków czy rozważanie najgorszych scenariuszy, trzeba się temu przeciwdziałać.

— Diane Ouimet, MA, CCC-SLP

„Potrzebują pomocy w budowaniu świadomości fonologicznej”, mówi Ouimet. „W szkole jest duże obciążenie językowe. Dzieci z hiperleksją i autyzmem są pytane o wiele codziennie i kończyć dzień zmęczonymi”.

Ważne, by pamiętać o tym i zapewnić im wyjścia do relaksu. Również Ty potrzebujesz wsparcia. Radzenie sobie z hiperleksją może być dezorientujące i frustrujące. Edukuj się z wiarygodnych źródeł i unikaj najgorszych scenariuszy.

„Niektórzy uczniowie nauczą się umiejętności przez edukację lub terapię, które pomogą im zamknąć luki, inni będą zawsze zmagać się”, mówi Ouimet. „Choć naturalne dla rodziców jest skakanie do wniosków, trzeba się temu przeciwdziałać”.

Ouimet sugeruje poszukanie logopedy lub prośbę o skierowanie. Zachęca też do rozmowy z nauczycielami dziecka – często mają pomysły na wspieranie w domu to, czego dziecko uczy się w szkole.

„[Ale] na koniec dnia bądź rodzicem”, mówi Ouimet. „Kochaj je i dba o nie. Mają inną drogę uczenia się, więc daj im narzędzia i zasoby. Duży skok jest między 3. a 4. klasą – przechodzi się od uczenia się czytania do czytania, by uczyć się. Nie chcemy wysyłać dzieci do szkoły średniej bez tej umiejętności”.

Słowo od Verywell

Jeśli dziecko czyta w niezwykle młodym wieku, nie oznacza to automatycznie hiperleksji ani bycia na spektrum autyzmu. Czasem zdarte dzieci też zaczynają czytać bardzo wcześnie. Kluczem jest zauważenie wczesnej zdolności do czytania i porozmawianie z profesjonalistą. Oni pomogą ustalić zdolności uczenia się dziecka i czy potrzebne jest leczenie.

Jeśli dziecko zostanie zdiagnozowane z hiperleksją, pamiętaj, że oznacza to unikalny sposób uczenia się i komunikacji. Nie bój się ewaluacji. Diagnoza pozwoli zidentyfikować deficyty w procesie czytania, by dziecko nauczyło się nowych umiejętności radzenia sobie z wyzwaniami. Z odpowiednią interwencją może nauczyć się maksymalizować swój potencjał.

Previous:

Next: