Terapia przez zabawę – czym jest i jak pomaga dzieciom
Terapia przez zabawę to forma poradnictwa lub psychoterapii wykorzystująca zabawę do oceny, prewencji i leczenia wyzwań psychospołecznych. Choć może być stosowana u dorosłych, najczęściej dotyczy dzieci.
Z zewnątrz wygląda na zwykłą zabawę zabawek. Badania potwierdzają jednak skuteczność w leczeniu wielu problemów zdrowia psychicznego i zaburzeń behawioralnych.
Dlaczego się z niej korzysta?
Dzieci brakują kompetencji poznawczych i werbalnych, by mówić o pewnych problemach. Żałoba, np., jest złożona – dziecko może nie poradzić sobie z ułożeniem myśli i uczuć w słowa.
Zabawa to praktyczny sposób dla dzieci na pracę z trudnościami. Mogą odgrywać sceny, adresować konkretne problemy, tworzyć postacie dzielące ich emocje.
Dzieci często wyrażają uczucia zabawkami. Dziecko po stracie bliskiej osoby może użyć lalek, by pokazać smutną postać tęskniącą za przyjacielem. Dziecko świadkowe przemocy domowej może domek z lalkami, by pokazać dziecko schowane pod łóżkiem, bo dorośli kłócą się.
Zależnie od typu terapii, terapeuta może interweniować w różnych momentach, by pomóc rozwiązać problem. Albo obserwuje dziecko pomagające postaci przejść przez emocje. Terapia przez zabawę pomaga dzieciom:
- stawać się bardziej odpowiedzialnymi za swoje zachowania
- kształtować empatię i szacunek
- rozwijać poczucie własnej skuteczności (wiary we własne zdolności)
- identyfikować i wyrażać emocje w zdrowy sposób
- poprawiać umiejętności interpersonalne
- uczyć się nowych umiejętności społecznych
- ćwiczyć lepsze rozwiązywanie problemów
Problemy adresowane w terapii przez zabawę
Często stosowana przy przetwarzaniu stresowych zdarzeń: przeprowadzka, hospitalizacja, przemoc fizyczna/seksualna, przemoc domowa, klęski żywiołowe. Może też leczyć choroby psychiczne lub problemy behawioralne. Najczęstsze obszary:
- ADHD
- Agresja
- Zarządzanie gniewem
- Zaburzenia lękowe
- Spektrum autyzmu
- Depresja
- Rozwód
- Żałoba i strata
- Niepełnosprawności fizyczne i w uczeniu
- Problemy szkolne
- Trudności społeczne
- Trauma i kryzysy
Typowe narzędzia i podejścia
Wielu terapeutów ma dedykowane gabinety wypełnione przedmiotami wspierającymi proces. Popularne zabawki:
- figurki akcji
- figurki zwierząt
- materiały plastyczne
- klocki
- domek z lalkami
- kuchnia z jedzeniem do zabawy
- zabawki muzyczne
- kajdanki do zabawy
- lalki ręczne
- piaskownica z figurkami
- gry terapeutyczne: „Mówienie, Czucie, Działanie”, „Stop, Relaks, Myśl”
- samochodziki
Podejście niedyrektywne (skupione na dziecku)
Dwie podstawowe formy: niedyrektywna (child-centered) i dyrektywna. W podejściu child-centered dzieci dostają zabawki i narzędzia kreatywne, same decydują, jak spędzić czas. Nie otrzymują kierunków ani wskazówek, co robić ani jak rozwiązać problemy.
To rodzaj terapii psychodynamicznej. Założenie: gdy pozwoli się im, same znajdą rozwiązania problemów.
Sesja zazwyczaj niesstrukturyzowana. Terapeuta obserwuje w ciszy lub komentuje to, co robi dziecko. Może dołączyć do zabawy, jeśli dziecko zaprosi. Ale wybór należy do dziecka.
Podejście dyrektywne
W niektórych sytuacjach terapeuci używają strategii dyrektywnych. Również terapia poznawczo-behawioralna przez zabawę lub therapy focused on solutions by prowadzić dziecko w sesji.
Każda sesja może mieć konkretny temat/cel. Dziecko może usłyszeć: „Dziś zabawimy się lalkami. To twoja lalka” albo terapeuta wybierze konkretną grę.
Terapeuta może angażować się w zabawę, by kierować fabułę. Np. dziecko lalkami pokazuje znęcanie się – terapeuta interweniuje, by pomóc lalce postawić opór lub znaleźć pomoc.
Rodzaje terapii przez zabawę
Oprócz podstawowych podejść, istnieje kilka typów. Najpopularniejsze:
- Terapia filiacjalna (filial therapy): rodzice biorą udział, terapeuta uczy rodzica interakcji z dzieckiem przez zabawę. Cel: zamknięcie luki komunikacyjnej rodzic-dziecko.
- Terapia piaskownicą (sand tray therapy): dziecko tworzy scenę w pudełku z piaskiem, używając miniaturek (ludzie, zwierzęta). Scena odzwierciedla życie dziecka – szansa na rozwiązanie konfliktów, usunięcie przeszkód, akceptację siebie.
- Biblioterapia: terapeuta i dziecko czytają razem książki, by eksplorować konkretne pojęcia/umiejętności.
- Zabawa pozorna (imaginary play): dziecko otrzymuje zabawki rozwijające wyobraźnię: stroje do przebierania, domek z lalkami, lalki ręczne, figurki. Może być dyrektywna lub niedyrektywna.
- Terapia poznawczo-behawioralna przez zabawę: terapeuta używa zabawy, by nauczyć dziecko innego myślenia i zachowania. Lalka dostaje poradę, jak zmienić myślenie, albo terapeuta prosi dziecko o poradę dla pluszakowi, jak radzić sobie ze stresem.
Zaangażowanie rodziny
Rodzina zazwyczaj ważna w leczeniu dziecka. Poziom zaangażowania ustala terapeuta.
Czasem rodzice uczestniczą w sesjach. Jeśli celem praca nad problemami rodzinnymi – rodzice bezpośrednio angażowani (np. terapia filiacjalna).
Innym razem dziecko uczestniczy solo. Terapeuta komunikuje się z opiekunami o celach i postępach.
Terapia grupowa
Terapia przez zabawę stosowana też w grupach. Np. grupa żałoby dla dzieci w tym samym wieku – zabawa lalkami, gry identyfikujące emocje, projekty artystyczne.
Niektóre szkoły oferują grupy terapii przez zabawę. Dzieci pracują w grupie z terapeutą nad umiejętnościami społecznymi: dzielenie się, życzliwość, szacunek.
Długość sesji
Sesje trwają 30–50 minut, zależnie od celów, potrzeb i zdolności dziecka. Częstotliwość: raz w miesiącu do 2 razy w tygodniu.
Średnio 20 sesji by rozwiązać problemy, ale niektórzy poprawiają się szybciej, inni potrzebują więcej.
Badania nad terapią przez zabawę
Rodzice często wątpią: czy to warto czasu i pieniędzy? Może się wydawać, że zabawa zabawek mało daje w gojeniu emocjonalnym.
Badania potwierdzają: terapia przez zabawę bardzo skuteczna dla dzieci i rodzin. Przykłady:
- Obniżenie nadpobudliwości przy ADHD: Badanie 2012 (ADHD Attention Deficit and Hyperactivity Disorder) – dzieci z ADHD po terapii poznawczo-behawioralnej przez zabawę znacząco zmniejszyły nadpobudliwość po 8 sesjach grupowych.
- Mniej problemów behawioralnych, mniej problemów internalizujących, lepsze wyniki w nauce: Przegląd 52 badań (2015) – terapia przez zabawę daje istotne efekty leczenia przy problemach behawioralnych, depresji, lęku. Średnio 12 wizyt.
- Redukcja agresji: Badanie 2017 na dzieciach 6–9 lat z problemami behawioralnymi – 20 sesji (2x30 min/dzień przez 10 dni). Wedle opiekunów (Child Behavior Checklist) – spadek problemów, w tym agresji i łamania zasad.
- Poprawa relacji rodzic-dziecko w rodzinach adoptujących: Badanie 2017 – terapia filiacjalna skuteczna w budowaniu więzi. Po 7 sesjach 30 min: empatię rodziców wzrosła, stres relacyjny spadł, problemy behawioralne adoptowanych dzieci poprawiły się.
Jak znaleźć terapeutę przez zabawę
Licencjonowany specjalista zdrowia psychicznego z magisterem lub wyższym stopniem może stosować terapię przez zabawę. Niektórzy mają specjalistyczne szkolenie, inni nie.
Terapeuci specjalizujący się w terapii przez zabawę mogą być zarejestrowani jako registered play therapists. Stowarzyszenie Terapii Przez Zabawę (Association for Play Therapy) oferuje akredytację.
Jeśli myślisz, że dziecko skorzysta – porozmawiaj z pediatrą. Pediatra oceni potrzeby i skieruje do kwalifikowanego specjalisty.
Możesz też szukać terapeuty na stronie Association for Play Therapy – katalog z aktualną listą zarejestrowanych terapeutów na świecie.
U dzieci zabawa to język. Tak jak dorośli komunikują się werbalnie, pismem, migami – dzieci używają zabawy, by wyrażać lęki, pragnienia, potrzeby, ukryte troski. Wiele w świecie jest abstrakcyjne. Zabawa pomaga dziecku zrozumieć świat przez materiały konkretne, by wyrazić to, co dzieje się pod powierzchnią.
-
Przez Caroline Knorr Jednym z najtrudniejszych zadań rodzicielstwa jest rozmawianie z dziećmi o trudnych tematach. Trudno wyjaśnić, gdy misiu Teddy zostaje zjedzony przez pralkę. Albo jak im zaginął rower w szkole. Wydaje się niemożliwe ująć w słowa -
Czym jest depresja poporodowa? Depresja poporodowa (DPP) to depresja kliniczna występująca po porodzie. Cechuje się objawami: smutek, drażliwość, trudności w wiązaniu relacji z dzieckiem, bezsenność, utrata apetytu. Choć może być bardzo poważna, jest -
Gdy nadszedł czas na moje dzieci, nie było wątpliwości, że będę karmić piersią. Myślałam, że Bóg nie dał mi biustu rozmiaru G, by nie karmić dzieci. Mój najstarszy syn wolno przytywał, dlatego uzupełnialiśmy mleczkiem i wcześnie odstawiłem. Gdy za
