• Niemowlęta
• Zakładanie rodziny
• Dzieci
• Ogólne rodzicielstwo
• Noworodki
• Nastolatki
• Maluchy
• Ciąża

Rozmowa z Dziećmi o Wojnie i Przemocy w Świecie – Przewodnik

Rozmowa z Dziećmi o Wojnie i Przemocy w Świecie – Przewodnik

Autorzy: Sheldon Berman, Sam Diener, Larry Dieringer, Linda Lantieri

Educators for Social Responsibility przygotowało ten przewodnik dla dorosłych, którzy martwią się, jak komunikować z młodzieżą o trudnych sprawach świata.

1. Ile medialnego pokrycia tragedii i wojen jest zdrowe dla dzieci?

Zależy od wieku i dojrzałości. Rodzice mogą uznać niektóre programy za nieodpowiednie. Jeśli dzieci oglądają programy o wojnie, zalecamy, by rodzic/opiekun oglądał z nimi. Potem rozmowa o reakcjach i uczuciach pomaga dzieciom zrozumieć to, co widzą i słyszą. Badania pokazują, że oglądanie w TV przemocy/tragedii koreluje z wzrostem ryzyka objawów poस्ट्रesowych później, więc ważne jest ograniczenie ilości, niezależnie od wieku. Szczególnie ważne u małych dzieci – ogranicz ekspozycję na graficzne obrazy przemocy.

2. Jak ocenić, czy dziecko jest gotowe na rozmowę o trudnych wydarzeniach?

Większość dzieci od 4–5 lat i starszych doceni rozmowę z zaufanymi dorosłymi. W mediach codziennie dyskutuje się o trudnych tematach – dzieci pewnie o nich wiedzą. Ale często mają zamieszanie w faktach i wielkości zagrożenia dla siebie. Młodsi często łączą fakty z własnymi doświadczeniami w zaskakujący sposób, zwiększając strach, np. „Samoloty mają bomby w TV, więc samoloty nad moim domem też mają”. Często mają błędne informacje, pytania, silne uczucia. Często wahają się dzielić lękami z dorosłymi. Dlatego zalecamy: stwórz przestrzeń, by dzieci mogły dzielić troski.

3. Jak zacząć temat z dziećmi?

Kluczowe słowo: słuchaj. Eksperci zgadzają się: nie zaczynaj wykładem – nawet luźnym – o tragedii w wiadomościach. Nie obciążaj dziecko informacjami, do których nie jest gotowe. Najlepsze: słuchaj uważnie spontanicznych pytań i komentarzy, odpowiadaj w odpowiedni, wspierający sposób. Niech troski dziecka we własnych słowach kierują kierunkiem i głębokością. Jeśli nie nawiązują tematu – zaproś do rozmowy pytaniem. Dla młodszych: „Czy słyszałeś o kraju o nazwie Irak?”.

4. Czy rozmowa nie przeraży dzieci bardziej?

Nie, jeśli słuchasz i reagujesz wspierająco, czułe na to, co słyszysz. Niezależnie od tego, jak przerażające są uczucia, bardziej przerażające jest myślenie, że nikt nie chce o nich gadać. Jeśli naszą ciszą komunikujemy, że ten temat jest zbyt straszny – dzieci, zależne od nas, mogą poczuć dodatkowy strach, że nie jesteśmy w stanie o nich opiekować się. Młodzież szczególnie musi czuć bezpieczeństwo, że dorośli radzą sobie z trudnymi tematami i głębokimi uczuciami i są dostępni, by pomóc im to zrobić.

5. Co jeśli dzieci nigdy nie nawiązują tematu? Czekać, czy działać?

Niektóre dzieci nie nawiązują, bo nie są zmartwione; inne – bo boją się zdenerwować rodziców/nauczycieli; inne – przytłoczone uczuciami. Dorośli mogą próbować ocenić, jak czują się dzieci, by zdecydować, czy rozmowa odpowiednia.

Dzieci z problemami, które trudno im wyrazić, mogą potrzebować szczególnej uwagi. Można delikatnie zacząć rozmowę samemu. Pytania otwierające: „Jak czujesz się z tym, co dzieje się w świecie?”. Później: „O czym myślicie i rozmawiacie z przyjaciółmi na temat sytuacji w świecie?”. Niezależnie od odpowiedzi – słuchaj uważnie i z troską.

6. To czuję się biernie – tylko słuchać. Czy mogę powiedzieć, co ja czuję?

Kilka pułapek w otwieraniu uczuć o przemocy przed dziećmi. Jedna: możemy obciążyć je dorosłymi troskami, rodząc nowe pytania i strachy, zamiast pomagać im z tymi, co już mają. Czasem dzieci czują, że muszą opiekować się nami. Druga: możemy ucinać wyrażanie tego, co w ich głowach i sercach, zapierając się w wyrażaniu swoich – i nie usłyszeć, co chcą powiedzieć. Możemy gadać nad ich głowy, odpowiadać na niezadane pytania, dawać nieużyteczne info, zaspokajać własną potrzebę „dania” dzieciom zamiast ich potrzeby bycia usłyszanymi. Nie chcemy przekazać, że to, co mają do powiedzenia, nie ma znaczenia.

To nie znaczy, byśmy mieli być bierni – dobre słuchanie to bardzo aktywny proces. Po uważnym posłuchaniu może być odpowiednie zareagowanie w sposób dający pewność, że dorośli dbają i dążą do bezpieczeństwa, spokoju, pokoju. Możemy też powiedzieć, że dzielimy niektóre uczucia i przypomnieć, że będziemy razem w tych trudnych czasach.

7. Jak słuchać dzieci najskuteczniej i najpomocniej?

Podczas słuchania pokaż zainteresowanie i uwagę. Staraj się zrozumieć ich punkt widzenia. Nie oceniaj, co mówią, nawet jeśli brzmi głupio lub nielogicznie. Jeśli nie rozumiesz – poproś o wyjaśnienie. Szanuj ich i ich pomysły.

Rodzice, nauczyciele, opiekunowie wiedzą: dzieci nie zawsze potrafią wyrazić to, co myślą/czują, i ich słowa nie zawsze oznaczają to samo co dla dorosłych. Czasem delikatne dopytanie ujawnia to, co za pierwszymi słowami. Komentarze: „To ciekawe, możesz mi o tym więcej powiedzieć?”, „Co masz na myśli mówiąc…?”, „Jak długo czujesz…?” – sposoby na wyciągnięcie więcej bez oceniania.

Jeśli walczą z wyjaśnieniem, pomocne i uspokajające jest pomóc im streścić i skupić troski. Np.: „Czy mówisz, że boisz się, że rządy irańskie mogą nas zaatakować?”, „Więc martwisz się o dzieci w bombardowanych miastach?”, „Słyszałeś, że Saddam Hussein zrobił straszne rzeczy i chcesz wiedzieć, czy to prawda?”. Uściślające pytania i stwierdzenia pomagają dziećmi posortować myśli i uczucia, pokazują, że zostały usłyszane i szanowane, nie ingerując w proces myślowy.

Dobre słuchanie to też uważna uwaga na to, czego dzieci nie mówią. Zwróć uwagę na komunikaty niewerbalne – mimikę, drgania, gesty, postawę, ton głosu – wskazujące na silne emocje.

Uspokajające dla dzieci: potwierdzenie, że ich uczucia są OK. Komentarz: „Wyglądasz na smutnego, gdy o tym gadajmy. Ja też jestem smutny” – mówi dziecku, że uczucia są normalne, zrozumiałe, i Ty masz podobne, a mimo to radzisz sobie.

8. Co jeśli dzieci nie chcą gadać o tych sprawach?

Jeśli zadasz dobre pytania otwierające, a dziecko wyraźnie nie chce gadać – nie pchnij. Ważne: komunikuj szacunek dla ich uczuć. To rozszerza się na szacunek do ich prawa do niegadaania o czymś, do czego nie czują się gotowe. Niektórze dzieci po prostu nie są zmartwione – nie ma powodu, by zmuszać. Inne łatwiej wyrażają się innym medium – zabawą, rysunkami.

Niektórzy nie chcą gadać o przemocy, bo strach i zamieszanie ich przytłaczają, albo nie wierzą, że dorośli usłyszą ich i zareagują sensownie. Nastolatkowie mogą nie chcieć gadać, jeśli postrzegają, że rodzice/nauczyciele mają inne opinie. Mogą myśleć, że dorośli nałożyą im swoje przekonania. Ci młodzi ludzie muszą wiedzieć, że drzwi do komunikacji są otwarte, gdy będą gotowi. Sposób: „Czy ty i Twoi przyjaciele gadacie o tym, co dzieje się w Iraku? Bardzo mnie interesuje, co myślicie. Daj znać, jak chcecie pogadać.”

Bądź czujny na sygnały, które małe dzieci wysyłają przez zabawę, rysunki, pisanie, spontaniczne rozmowy. Małe dzieci często używają zabawy zamiast słów, by wyrobić to, co słyszą – obserwacja daje wskazówki. Szczególnie u małych: inne znaki stresu – drażliwość, zaburzenia snu, problemy z separacją, regresja w niedawnych osiągnięciach. Jeśli obserwujesz rysowanie scen przemocy jedną po drugiej, przysłuchujesz rozmowom z nienaturalnym zainteresowaniem przemocą i beznadzieją, lub dzieci wydają się zajęte obrazami destrukcji – odpowiedzialne jest poinformowanie, że to zauważyłeś i pytanie, czy mogliby powiedzieć więcej. Użyj własnego rozsądku i słuchaj uważnie.

Gdy prawdziwie usłyszysz, co w głowie i sercu dziecka – będziesz w lepszej pozycji, by zareagować.

9. Jak radzić sobie z różnymi emocjami dzieci na ten temat?

Naturalne i zdrowe: szeroki wachlarz emocji o każdym konflikcie. Niektórze dzieci smutne, niespokojne, lękliwe o bezpieczeństwo rodziny; inne zmylone, jak to zrozumieć; inne mało reagują. Niektóre z ekscytacją i oczekiwaniem, inne mieszanka – strach, smutek, troska. Niektóre z gniewem na rządy irańskie i/lub USA.

Głębokie uczucia nie są nietypowe dla dzieci starających się pogodzić się ze śmiercią, cierpieniem i powodami przemocy. Nasza rola jako dorosłych – pomóc im eksplorować te uczucia.

Uczucia dzieci zazwyczaj wiązane są z problemami rozwojowymi najbardziej palącymi dla nich. Dla wczesnoszkolnych – separacja i bezpieczeństwo. Dla starszych podstawówek i gimnazjum – sprawiedliwość i troska o innych. Dla nastolatków – dylematy etyczne.

Bliskie słuchanie i rozpoznawanie problemów leżących u podstaw pomoże, by Twoje reakcje były bardziej produktywne. W obszarach jak bezpieczeństwo osobiste – możemy uspokoić, robiąc konkretne plany z dziećmi: co zrobimy w nagłym wypadku. W innych – rola słuchacza. Same słuchanie może uspokajać.

Niektórzy uczniowie mogą ekscytować się zgłoszanymi zwycięstwami wojskowymi, inni złościć porażkami. Ostrożność co do euforii/depresji na początku wojen – historia zna zaskakujące zwroty. Pomoc w kwestionowaniu uproszczonego myślenia wygrana-przegrana (patrz pytanie 25), bo rzeczywistość często bardziej złożona. Starsi uczniowie mogą chcieć przeczytać Drugą Inauguralną Lina, który na granicy zwycięstwa dążył do gojenia ran wojennych.

Inni mogą fascynować się możliwościami technicznymi sprzętu wojskowego. Warto promować eksplorację zasad naukowych i inżynieryjnych, a jednocześnie komplikować myślenie, zachęcając do zrozumienia ludzkich konsekwencji przemocy dla obu stron.

Zamknięcie dyskusji o uczuciach bywa trudne. Zamiast streścić czy fałszywie uspokajać – lepiej po prostu podziękować za głębokie dzielenie się i potwierdzić, jak bardzo Wy i oni macie troskę o innych i świat. Można wyrazić, że to troska sprawia nadzieję i siłę.

By być tam dla dzieci, przydatne może być znalezienie sposobów na głębokie rozmowy z innymi dorosłymi i otrzymywanie wsparcia. Nauczyciele w niektórych szkołach po 11 września 2001 r. tworzyli grupy dyskusyjne personelu, by się nawzajem słuchać i wspierać.

Uczniowie będą też mieć szeroki wachlarz opinii o wojnie. Zobacz sekcję trzecią (pytania 20+) dla sugestii promowania konstruktywnych dialogów.

10. Po posłuchaniu trosk dzieci – jak reagować? Czy dawać fakty?

Najlepiej nie skakać z informowaniem o wszystkim, co myślimy/wiemy, nawet po posłuchaniu. Mimo to, kilka pomocnych reakcji. Cokolwiek robimy – ważne: dajemy poczucie bezpieczeństwa.

Pierwsze: reagujemy na oczywiste błędy informacyjne, pomagając odróżnić fantazję od rzeczywistości. Gdy posłuchaliśmy, co myślą i czują, delikatnie korygujemy błędy faktami. Np. w odpowiedzi na powszechne przekonanie małych uczniów, że wysokie budowle zawaliły się wielokrotnie w wielu miejscach 11 września 2001 r., możemy poinformować: „Mimo że mogłeś widzieć World Trade Center zawalający się wiele razy, bo w TV odtwarzają te same dwa budowle w pętli, to stało się raz, tego jednego dnia w Nowym Jorku.”

Możemy też odpowiadać na bezpośrednie pytania prosto i prosto. Dziecko pytające „Czym są bomby inteligentne?” albo „Czym jest terrorysta?” zasługuje na odpowiedź faktograficzną. Jeśli myślisz, że pytanie ma głębsze podłoże – zadaj pytanie otwarte, by dowiedzieć się, co u nich, i słuchaj. Odpowiedzi krótkie i proste. Daj dziecku szansę zareagować na każdy Twój komentarz. Idź za pytaniami dziecka, nie dawając więcej info niż pytano. Zboczenie na własne tange ty to prosta pułapka.

Odpowiedzi na niektóre pytania nie zawsze jasne i proste. Niektóre głębsze. Gdy dzieci pytają: „Dlaczego mamy wojny?”, „Co będzie, gdy wojna się skończy?” – możemy wyjaśnić, że niektórzy myślą tak, inaczej. Możemy zapytać: „Co Ty myślisz?”. Ważne: dzieci słyszą, że są różne opinie i sposoby widzenia konfliktu.

Na koniec: daj dzieciom szansę dalszego eksplorowania pytań i uczenia się z konfliktu. Dzieci często używają zabawy do dalszego eksplorowania i wyrabiania tego, co słyszą o przemocy. Zabawa wojenna – powszechne zjawisko, zwłaszcza u chłopców. Niektóre szkoły zakazują zabawy wojennej na terenie szkoły. Jeśli Twoja szkoła zakazuje – ważne, by znaleźć inne drogi, gdzie dzieci wiedzą, że OK wyrabiać to, co słyszą, z wsparciem dorosłych – np. rysunki, dyskusje. Jeśli dzieci bawią się w wojnę – możemy to wykorzystać, by dowiedzieć się, co myślą, i dyskutować, co zabawa dla nich znaczy. Niektórze utkną na naśladowaniu tych samych gwałtownych czynności. By zabawa sprostała potrzebom, musi ewoluować i stać się bardziej złożona. Otwarte rekwizyty: glina, sprzęt ratunkowy, zabawki medyczne – pomagają młodym ludziom w tej transformacji.

Dla starszych dzieci i nastolatków konflikty jak wojna w Iraku, wydarzenia 11 września i po nim – ważne kwestie: korzenie przemocy, sposoby rozwiązywania konfliktów, jak zwiększyć bezpieczeństwo. Dla nastolatków zmartwionych własnym udziałem w wojnie – pytania o ich opcje i wybory. Ważne tematy do rozmowy z zaufanymi dorosłymi.

Jednocześnie młodzi ludzie mogą czerpać nadzieję z nauki rozwiązywania konfliktów i rozwijania konkretnych umiejętności nienawiązania konfliktów w własnym życiu. Szansa na eksplorację alternatywnych sposobów i na to, jak nawet gdy konflikt staje się gwałtowny, ludzie nadal pracują nad rozwiązaniem. Warto też pomyśleć, jak mogą podejmować konstruktywne działania promujące pokój i bezpieczeństwo w szkołach i sąsiedztwach.

11. Mam mocne poglądy. Czy warto dzielić się nimi z dziećmi?

Ponieważ opinie dorosłych w życiu dziecka mają taką wagę (szczególnie u młodszych), zalecamy skupienie na myślach i uczuciach dziecka. Wypowiadanie opinii, zwłaszcza na początku, może zablokować otwartą komunikację, zapobiegając dzieciom z innymi poglądom w otwartym dzieleniu się z obawy przed dysaprobatą. Może też przesunąć uwagę dziecka na myśl, że musi opiekować się Twoimi uczuciami zamiast eksplorować własne. Skoro większość starszych dzieci i tak zna opinie rodziców, ważniejsze jest pomóc im myśleć krytycznie o wielu punktach widzenia i dojść do własnych wniosków.

Warto jednak przekazać dzieciom wartość słuchania innych punktów widzenia i szacunku dla ludzi ich trzymających. Pomoc w zrozumieniu, że kwestia przemocy jest złożona, pozwala im czuć, że ich opinie mogą wnieść wkład. Zalecamy nacisk na ich badanie różnych punktów widzenia, w tym Twoich, i uczenie się cenić, co każdy oferuje.

Różnice opinii mogą być zdrowe, i zarówno dorośli, jak i dzieci mogą się z nich uczyć. Często jednak wyartościują w nieproduktywne spory, gdzie obaj utrudniają się w pozycjach. Konstruktywny dialog zaczyna się od dużej ilości słuchania i szczerej chęci zrozumienia tego, co druga strona mówi i jakie przekonania leżą u podstaw. Ważne: unikanie stwierdzeń kategorycznie odrzucających opinie nastolatka: „Gdy dorośniesz, zrozumiesz”, „Nie wiesz, o czym mówisz”. Zamiast tego: paraprarafrazuj, by upewnić się, że rozumiesz. Słuchaj uważnie, zadawaj pytania uściślające. Zamiast od razu kontrargumentować – zadaj pytania, by lepiej zrozumieć perspektywę dziecka.

Są szanujące sposoby na niezgadzanie, które możesz modelować, mówiąc: „Ja to doświadczam inaczej. Myślę, że…” zamiast mówić dziecku, że się myli. Cel: nie nakazywać opinii, ale pomóc w krytycznym myśleniu i samodzielnych, uzasadnionych decyzjach o kontrowersyjnych kwestiach. Na koniec: pomóż dziecku zrozumieć, że opinie mogą się zmieniać, a decyzja dzisiaj może być inna jutro z nowymi informacjami.

12. Jak rozmawiać z dziećmi, gdy czuję, że moja wiedza o faktach i kwestiach jest niewystarczająca?

Na szczęście nie trzeba być ekspertem ani znać wszystkich faktów, by słuchać dzieci. Pytania bardzo małych dzieci rzadko wymagają skomplikowanych odpowiedzi technicznych. Gdy starsze dzieci pytają o info, których nie mamy – OK powiedzieć: „To ciekawe pytanie, nie znam odpowiedzi. Jak możemy to razem wyzejść?”. Proces ustalania, gdzie szukać info, i przechodzenie kroków by je zdobyć – potężnie uspokajające doświadczenie dla dzieci, zwłaszcza gdy zaufany dorosły uczestniczy. W małej, ale istotnej mierze pokazuje, że są uporządkowane sposoby rozwiązywania problemów i świat nie jest poza naszym zrozumieniem. Jeśli pytania nie nadają się do takiego procesu – równie skuteczne: „Nie znam odpowiedzi i nie pewien, czy ktoś zna. Wiem jednak, że wielu myślących ludzi na świecie ciężko pracuje nad zrozumieniem tego.”

13. Jak uspokajać i przytulać dzieci, gdy sam nie czujem nadziei?

Z jednej strony – odpowiednie, by dorośli przyznali, że też są zmartwieni stanem świata. Z drugiej – nie nałożć swoich uczuć na dzieci. Jeśli naprawdę wierzysz, że Twoje troski mogą przytłoczyć dzieci w Twoim życiu – poszukaj systemu wsparcia dorosłych. Może to grupa innych dorosłych z podobnymi uczuciami, którzy muszą się podzielić troskami i pytaniami. Jeśli grupa niepraktyczna – znajdź kompetentną, troskliwą osobę do rozmowy, by posortować uczucia. Wtedy łatwiej zaoferować prawdziwą pomoc dzieciom.

14. Co powiedzieć, by było i przytulnie, i uspokajająco?

Same słuchanie dzieci to uspokajanie. Przez umiejętność spokojnego słuchania, nawet trosk, które wydają się nierzeczywiste, komunikujesz, że ich strachy nie są zbyt przerażające, by z nimi poradzić. Przez chęć zrozumienia – komunikujesz, że ich uczucia nie są anormalne ani głupie, i że nie są sami z troskami.

Możesz też pomóc dzieciom wyjść z pozycji bezsilności. Możesz im szczero powiedzieć, że ich troski są zdrowe, bo troska ludzi to pierwszy krok do zrobienia czegoś, by świat był bezpieczniejszy. Najskuteczniejszym środkiem na lęk, strach, bezsilność jest działanie. Angażuj ich w rozmowę o tym, jak ich szkoła pracuje nad tym, by była bardziej spokojnym miejscem, i badaj sposoby, by mogli być aktywną częścią wysiłku tworząc spokojną społeczność w szkole, domu, sąsiedztwie. Możecie też pisać listy do posłów, lokalnej gazety, rządów na świecie, wyrażając uczucia i poglądy o wojnie.

Educators for Social Responsibility (ESR) to krajowa organizacja non-profit założona w 1982 r. Misja: sprawienie, by nauczanie odpowiedzialności społecznej stało się praktyką podstawową w edukacji, by młodzi ludzie rozwinęli przekonania i umiejętności do kształtowania bezpiecznego, zrównoważonego, demokratycznego i sprawiedliwego świata.

ESR to krajowy lider reformy edukacyjnej. Praca obejmuje: uczenie się społeczno-emocjonalne, edukację charakteru, rozwiązywanie konfliktów, edukację na rzecz różnorodności, zaangażowanie obywatelskie, programy prewencyjne, rozwój młodzieży, doskonalenie szkół średnich. Oferują kompleksowe programy, rozwój kadr, konsultacje, zasoby dla dorosłych uczących dzieci i młodzież przedszkolą przez liceum, w placówkach K-12, centrach wczesnego dzieciństwa, programach pozaszkolnych. Publikują wysokiej jakości zasoby dla wszystkich zaangażowanych w życie młodzieży, w tym nagrodzoną serię Adventures in Peacemaking i bestsellerową serię Conflict Resolution Education Series. Więcej: https://www.esrnational.org lub 1-800-370-2515.

Więcej o warsztatach i zasobach dotyczących rozwiązywania konfliktów, uczenia się społeczno-emocjonalnego, rozwoju charakteru, szkół bez przemocy, doceniania różnorodności: ESR 1-800-370-2515, educators@esrnational.org.

Ten przewodnik, opublikowany przez ESR i napisany przez Sheldon Bermana, Sama Dienera, Larry'ego Dieringera i Lindę Lantieri, został zaadaptowany z Talking About War in the Persian Gulf (1991) Susan Jones i Sheldona Bermana. Podziękowania: Nancy Carlsson-Paige, Sherrie Gammage, Diane Levin, Carol Lieber, Jeff Perkins, Jennifer Selfridge i reszta zespołu ESR, 23 Garden Street, Cambridge, MA 02138, (617) 492-1764.

Copyright 2003, Educators for Social Responsibility. Wszelkie prawa zastrzeżone. Zapytania o zgodę na reprint: Permissions Editor, ESR, 23 Garden St., Cambridge, MA 02138. Komentarze lub zapytania e-mail: educators@esrnational.org.