Co warto wiedzieć o osobowościach starszego, młodszego i środkowego dziecka

Kolejność urodzenia wyjaśnia tylko mały fragment tego, kim jesteśmy, ale zmiany osobowości między rodzeństwem na pewno istnieją, mówi ekspert Frank Sulloway, PhD, autor Born to Rebel (Pantheon). „To role, które przyjmują rodzeństwo, prowadzą do różnic w zachowaniu”, mówi. A rodzice mają tendencję do wzmocnienia tych ról, czy są sobie tego świadomi, czy nie. Oto jak wyjaśnić różnice osobowości między Twoim jedynakiem, najstarszym, najmłodszym lub środkowym dzieckiem.

Cechy najstarszego dziecka

Ponieważ pierworodni podążają za wskazaniami rodziców, lubią przejmować kontrolę i mają mnóstwo pewności siebie, mówi Kevin Leman, PhD, autor The Birth Order Book: Why You Are the Way You Are (Revell). Nie mają starszego rodzeństwa, które by ich drążyło, gdy uczą się wiązać sznurowadła czy jeździć na rowerze. Dorosłych traktuje ich poważnie, co wzmacnia ich pewność siebie. Gdy rodzice zachwycają się „pierwszymi razami” najstarszego rodzeństwa, motywuje to ich do osiągnięć. Dowodem na to jest: Leman opowiada o seminarium korporacyjnym, które przeprowadził dla prezesów, w którym 19 z 20 uczestników było pierworodnymi.

Łatwo o to, by ambitni pierworodni stali się perfekcjonistami; w końcu widzą dorosłych malujących w linii i lejących mleko bez rozlania. Twój pierworodny chce wszystkiego idealnie, mówi Leman, i chce zrobić rzeczy dobrze za pierwszym razem. W tym celu może opierać się na lejowaniu własnego mleka lub malowaniu samodzielnie, bo nie chce robić błędów. Te cechy perfekcjonistyczne najstarszego dziecka oznaczają też, że pierworodni mogą mieć problem z przyznaniem się do błędu.

Nie trudno zobaczyć, jak pierworodni mogą stać się tak napięci: nowi w rolach Mamy i Taty, rodzice po raz pierwszy mogą być nadopiekuńscy i niepewni, a jednocześnie surowi i wymagający, mówi Leman. To może prowadzić do „zespółu najstarszego dziecka” i sumiennego pragnienia przeosiągania.

Wychowanie najstarszego rodzeństwa

• Rodzice mają tendencję do traktowania pierworodnych jako modeli do naśladowania dla młodszego rodzeństwa, co może być dużym naciskiem. „Obserwuj skutki stresu”, ostrzega pediatra T. Berry Brazelton, MD, współautor Touchpoints 3 to 6: Your Child's Emotional and Behavioral Development (Perseus Publishing). Uważaj na używanie „powinieneś” – jak w „powinienem wiedzieć lepiej”.
• Kiedy rozdajesz dodatkowe obowiązki najstarszemu, daj też jakieś uprawnienia, np. później pójście do łóżka.
• „Łatwo nałożyć za dużo odpowiedzialności na pierworodnego”, mówi dr Brazelton. Twój najstarszy może się chcieć zaoferować, by przynieść maluchu zabawkę, gdy ten jest wsciekły, albo podać pieluszkę, ale nie oczekuj, by pomagał non-stop.

Cechy dziecka środkowego

Dzieci urodzone w środku są często zupełnie inne niż starsze rodzeństwo. „Gdy rola jest zajęta przez pierworodnego, drugorodny będzie szukał roli zupełnie przeciwej”, mówi Leman. Z tego trudno je zakategoryzować, bo osobowości dzieci środkowych wyrastają w odpowiedzi na to, jak postrzegają następnego starszego rodzeństwa w rodzinie. Jeśli starsze rodzeństwo jest uprzyjemnianiem rodziców, dziecko środkowe może buntować, by przyciągnąć uwagę. „Cechy dziecka środkowego są najtrudniejsze do skategoryzowania, ale jakiekolwiek cechy rozwija, grają one z pierworodnym”, mówi Leman.

W oczach dziecka środkowego, najstarzy rodzeństwo cieszy się wszystkimi przywilejami, a maluchy robią, co chcą, więc dzieci środkowe uczą się negocjować, by dostać to, co chcą. „Dzieci środkowe są najchętniej do kompromisów i transakcji”, mówi Sulloway. Są zgódne, dyplomatyczne i kompromisowe, i dobrze radzą sobie z rozczarowaniem. Mają realistyczne oczekiwania, są najmniej narażone na uposłanie, i zazwyczaj są najbardziej niezależne. Ponieważ często czują się wykluczone, mają tendencję do grawitowania w stronę przyjaciół poza rodziną.

Wychowanie dziecka środkowego

• Podziękuj jej, gdy wtrąca się, by pośredniczyć w kłótni rodzeństwa.
• Szanie jego potrzebę rówieśników. Twórz okazje do poznania nowych przyjaciół w parku lub na zabawach.
• Pierworodni mają rodziców dla siebie na początku, tak jak ostatnio urodzeni, gdy ich rodzeństwo dorosłe i wyprowadzi się. Ale dzieci środkowe zawsze muszą dzielić uwagę rodziców. Wyznacz dodatkowy czas dla dziecka środkowego, by czuło się szczególnie, zaleca dr Brazelton: „Rób to dla każdego dziecka indywidualnie, ale zwłaszcza dla tego środkowego”.

Cechy najmłodszego dziecka

Rodzice mają tendencję do przepuszczania rzeczy, gdy przychodzi ostatnie dziecko – nie są już nerwowymi, pierwszorocznymi rodzicami. W rezultacie najmłodsi zazwyczaj mają większe pole manewru niż ich rodzeństwo, mówi Leman. Niosą mniej odpowiedzialności, więc cechy najmłodszego dziecka to zazwyczaj beztrosko, łatwość w kontakcie, radość, afektywność i towarziskość, i lubią rozbawiać ludzi.

Ale bycie najmłodszym to nie same róże. Ponieważ najmłodsi widzą swoje starsze rodzeństwo jako większe, szybsze i mądrzejsze, mogą próbować się odróżnić, będąc bardziej buntownicze, mówi Sulloway. Leman, sam najmlodszy w rodzinie, zgadza się z tym zespołem najmłodszego dziecka: „Najmłodsi mają postawę ‚pokażę im’”. A jeśli starsze rodzeństwo babci youngest, najmłodsi mogą stać się uposlane i manipulacyjne.

Wychowanie najmłodszego rodzeństwa

• Najmłodsi często czują, że nie są brane poważnie. Niech podejmie jakieś decyzje rodzinne – np. gdzie pójść zjeść kolację lub co oglądać razem.
• Docenij jego „pierwsze razy”. Gdy nauczy się wiązać sznurowadła lub siusi na nocniku, zadzwoń do rodziny jak przy pierworodnym. I pewnie wielkie wydarzenie z jego osiągnięć artystycznych, wystawiając rysunki na lodówce, jak przy starszych rodzeństwie.
• Daj najmłodszemu dziecku jakieś obowiązki, nawet coś prostego jak kładzenie serwetek na stole. Najmłodsi mogą skończyć z małą liczbą obowiązków domowymi, bo nauczyli się im unikać albo inni członkowie rodziny uznali ich za zbyt „małe”, by radzić sobie z rzeczami, mówi Leman.

Cechy jedynaka

Ponieważ jedynaki spędzają tyle czasu sami, są samozabawiaczami i często są najbardziej kreatywni ze wszystkich porządków urodzenia. Faktem, Leman nazywa jedynaków „Super Pierworodnymi”. Jak najstarzy rodzeństwo, są pewni siebie, dobrze mówią, zwracają ogromną uwagę na detale, i zazwyczaj dobrze radzą sobie w szkole. Ponadto, spędzanie tyle czasu z dorosłymi często sprawia, że jedynaki zachowują się jak „małe dorośli”.

Jedynaki nigdy nie musiały konkurować o uwagę rodziców ani dzielić zabawek z rodzeństwem, więc ryzykują rozwojem samoistnego pasma. Są też przyzwyczajone do cwania ważności i mogą mieć trudności, gdy rzeczy niekoniecznie idą ich drogą, mówi Leman. Ponieważ ich modelami są kompetentni dorośli, jedynaki są jeszcze bardziej narażeni na perfekcjonizm niż pierworodni.

Wychowanie Twojego jedynaka

• Ponieważ nie są przyzwyczajeni do dzielenia się z innymi dziećmi w domu, jedynacy szczególnie mogą korzystać z grup zabaw.
• Jedynacy nachylają się do perfekcjonizmu, więc modeluj akceptację własnych błędów. Przypomnij mu, że ty też nie potrafiłeś wyciąć idealnego koła w jego wieku.
• Nie chwytaj każdej okazji, by nauczyć ją lepszego sposobu robienia czegoś – jeśli pościeli łóżko z kilkoma zmarszczkami, nie prześcielaj je. Nie chcesz przesłać wiadomości, że nie mierzy się do wymogów.

A co z bliźniakami?

„Bliźniaki zazwyczaj nie podążają za typowymi rolami kolejności urodzenia”, mówi Nancy Segal, PhD, ekspertka od bliźniaków i autorka Indivisible by Two: Lives of Extraordinary Twins (Harvard University Press). „Większość rodziców ma tendencję do bycia bardzo sprawiedliwych i nie kładzie nacisku na kolejność urodzenia, przynajmniej w krajach zachodnich”. Jednak, gdy bliźniaki rodzą się drogą powyłamiową, pierworodny jest zazwyczaj większy, a drugorodny ma większe ryzyko problemów zdrowotnych. W takich przypadkach rodzice mogą nieświadomie traktować pierwszego bliźniaka bardziej jak pierworodnego.

Czynniki wpływające na osobowości zależne od kolejności urodzenia

„Wiele rzeczy przyczynia się do ludzkiego zachowania”, mówi ekspert od kolejności urodzenia Frank Sulloway, PhD. „Kolejność urodzenia wyjaśnia tylko mały kawałek”. Oto inne czynniki, które zmieniają tradycyjne role kolejności urodzenia.

Płeć. Urodzenie się jako pierwsze nie gwarantuje statusu pierworodnego. W niektórych kulturach chłopiec może być traktowany jak pierworodny, nawet gdy ma cztery starsze siostry, bo jest pierwszym urodzonym synem.

Różnica wieku. Efekty kolejności urodzenia są najsilniejsze, gdy rodzeństwo ma od dwóch do czterech lat różnicy. Przy dużych lukach wiekowych, rodzeństwo może zachowywać się bardziej jak jedynaki lub pierworodni. Rodzeństwo oddzielone mniej niż dwa lata jest niemal jak bliźniaki. „Gdy rodzeństwo jest blisko wieku, jest fizyczna równość”, mówi Sulloway. Trudno o chwytnięcie wózka od młodszego brata, gdy on nie jest tak mały.

Rodzeństwo ze specjalnymi potrzebami. Gdy dziecko rodzi się ze specjalnymi potrzebami, młodsi rodzeństwo może przejąć rolę pierworodnego.