• Niemowlęta
• Zakładanie rodziny
• Dzieci
• Ogólne rodzicielstwo
• Noworodki
• Nastolatki
• Maluchy
• Ciąża

Lęki i fobie – jak je zrozumieć i przezwyciężyć

Kolejka do rollercoastera zatrzymuje się na chwilę na szczycie po długim, wolnym wspinaniu. Wiedzisz, co nastąpi – i nie ma drogi powrotnej. Czas chwycić się poręczy, pocisz dłonie, serce bije jak młot – przygotowujesz się na szalone zawirowanie w dół.

Czym jest strach?

Strach to jedna z najbardziej podstawowych ludzkich emocji. Jest zaprogramowana w układzie nerwowym i działa jak instynkt. Już jako niemowlęta posiadamy instynkty przetrwania, które sprawiają, że reagujemy strachem, gdy czujemy niebezpieczeństwo.

Strach nas chroni. Sprawia, że jesteśmy czujni na zagrożenie i przygotowuje do walki z nim. Poczucie strachu jest naturalne – a w pewnych sytuacjach pomocne. Strach może działać jak ostrzeżenie, sygnał ostrzegawczy.

Jak każda emocja, strach może być łagodny, umiarkowany lub intensywny – w zależności od sytuacji i osoby. Może trwać chwilę lub dłużej.

Jak działa strach?

Gdy wyczuwamy niebezpieczeństwo, mózg natychmiast reaguje, wysyłając sygnały aktywujące układ nerwowy. Powstają reakcje fizjologiczne: przyspieszone bicie serca, szybsze oddychanie, wzrost ciśnienia. Krew napływa do mięśni, by przygotować ciało do działania (ucieczki lub walki). Pociw śluzowych chłodzi ciało. Niektórzy odczuwają dolegliwości w brzuchu, głowie, klatce piersiowej, nogach, dłoniach. Te odczucia mogą być słabe lub silne.

Ta reakcja nazywana jest „walcz lub uciekaj”, bo ciało przygotowuje się do walki z zagrożeniem lub szybkiej ucieczki. Stan ten utrzymuje się, aż mózg otrzyma sygnał „wszystko jasne” i wyłączy reakcję.

Czasami strach wywołuje coś zaskakującego lub nieoczekiwanego (głośny hałas), nawet jeśli to nie niebezpieczne. Reakcja strachu aktywuje się błyskawicznie – kilka sekund szybciej niż część mózgu odpowiedzialna za myślenie zdolna jest ocenić sytuację. Gdy mózg dostanie informację, że nie ma zagrożenia („O, to tylko pękający balon – uff!”), wyłącza reakcję. Wszystko w kilka sekund.

Lęki, jakie mają ludzie

Strach to słowo opisujące naszą emocjonalną reakcję na coś, co wydaje się niebezpieczne. Ale „strach” oznacza też coś, czego ktoś się często boi.

Ludzie boją się rzeczy lub sytuacji, które sprawiają im poczucie niebezpieczeństwa lub niepewności. Np. ktoś, kto nie pływa dobrze, może bać się głębokiej wody. Ten strach jest zdrowy – ostrzega, by zostać w bezpiecznym miejscu. Można go przezwyciężyć, ucząc się bezpiecznego pływania.

Strach może być zdrowy, jeśli czyni nas ostrożnymi w realnym zagrożeniu. Ale bywa zbędny i wywołuje nadmierną ostrożność.

Wielu ludzi boi się wystąpień publicznych. Niezależnie od tego, czy to referat w klasie, przemówienie na zebraniu, czy rola w spektaklu – mówienie przed grupą to jeden z najczęstszych lęków.

Ludzie unikają sytuacji, których się boją. To nie pomaga przezwyciężyć lęk – wręcz przeciwnie, unikanie umacnia go.

Można przezwyciężyć zbędne lęki, dając sobie szansę poznać i przyzwyczaić się do tego, czego się boi się, krok po kroku. Np. osoby latające samolotem mimo lęku przed lataniem przyzwyczajają się do nieznanych odczuć (start, turbulencje). Uczą się, czego się spodziewać, obserwują, jak inni się relaksują. Stopniowe (i bezpieczne) stawianie twarzy w twarz lękowi pomaga go pokonać.

Lęki w dzieciństwie

Niektóre lęki są normalne w dzieciństwie. To dlatego, że strach to naturalna reakcja na niepewność i bezbronność – a większość doświadczeń dzieci jest nowa i nieznana.

Małe dzieci często boją się ciemności, bycia samotnych, obcych, potworów. Dzieci w wieku szkolnym mogą bać się burzy lub pierwszej nocy u kolegi. W miarę rozwoju, z wsparciem dorosłych, większość dzieci stopniowo pokonuje te lęki i wyrasta z nich.

Niektóre dzieci są bardziej wrażliwe i trudniej im przezwyciężyć lęki. Gdy lęki utrzymują się po okresie, w którym powinny minąć, może to świadczyć o nadwrażliwości, napięciu lub lęku. Osoby, których lęki są zbyt intensywne lub trwają zbyt długo, mogą potrzebować wsparcia.

Fobie

Fobia to intensywna reakcja strachu na konkretną rzecz lub sytuację. Strach jest nieadekwatny do realnego zagrożenia, ale dla osoby z fobią niebezpieczeństwo wydaje się realne, bo strach jest ogromny.

Fobie sprawiają, że ludzie martwią się, boją, czują napięcie i unikają obiektów lub sytuacji, bo fizyczne objawy strachu są tak intensywne. Fobia może zakłócać codzienne życie. Osoba z fobią psów może bać się iść do szkoły, by nie spotkać psa. Ktoś z fobią windy zrezygnuje z wycieczki, jeśli trzeba wjechać windą.

Dziewczyna z fobią burzy może nie chcieć iść do szkoły, gdy prognoza 발표je burzę. Poczuje silny lęk, gdy niebo zachmurzy się. Facet z fobią społeczną doświadcza silnego strachu przed mówieniem publicznie lub interakcjami – może bać się odpowiadać na lekcji, robić referat, rozmawiawać w stołówce.

Bywa to wyczerpujące i smutne. Rozczarowujące, gdy lęk zatrzymuje od szans. Myliące i wstydliwe, gdy boi się się rzeczy, które innym nie sprawiają problemu.

Czasami ludzie drączą innych o ich lękach. Nawet jeśli niechcący, to tylko pogarsza sprawę.

Co powoduje fobie?

Niektóre fobie powstają po traumatycznym doświadczeniu z daną rzeczą/sytuacją. Mała struktura mózgu – migdałowate ciało (amygdala) – zapisuje doświadczenia wyzwalające silne emocje. Gdy coś wywoła silny strach, amygdala będzie uruchamiać reakcję strachu przy każdym kolejnym spotkaniu (nawet myśli) z tym bodźcem.

Można rozwijać fobię pszczół po ujęciu w szczególnie strasznej sytuacji. Dla tej osoby zdjęcie pszczoły, widok z daleka, a nawet spacer blisko kwiatów (gdzie *mogą* być pszczoły) wyzwala fobię.

Czasami nie ma jednego wydarzenia. Niektórzy są bardziej wrażliwi z powodu cech osobowości, genów lub przeżyć. Dzieci z silnymi lękami lub lękiem mogą być bardziej skłonne do fobii.

Posiadanie fobii nie jest oznaką słabości ani niedojrzałości. To reakcja mózgu nauczona w celu ochrony. Jakby system alarmowy mózgu uruchamiał fałszywy alarm, generując intensywny strach nieadekwatny do sytuacji. Bo sygnał jest tak silny, osoba jest przekonana, że niebezpieczeństwo jest większe niż w rzeczywistości.

Jak przezwyciężyć fobie?

Ludzie uczą się pokonywać fobie, stopniowo stawiając twarzą w twarz swoim lękom. To niełatwe na początku. Wymaga chęci i odwagi. Czasami potrzebna jest pomoc terapeuty.

Proces zazwyczaj zaczyna się od составienia długiej listy lęków – od najmniejszego do największego. Przy fobii psów: na początku patrz na zdjęcie psa, potem stań obok kogoś głaszczącego psa, poglaskaj psa na smyczy, wyprowadź psa.

Stopniowo, z wsparciem, osoba próbuje każdą sytuację z listy – po jednej, od najmniejszego lęku, tak długo, aż poczuje się komfortowo.

Terapeuta może pokazać, jak podejść do psa, go poglaskać, wyprowadzić, i pomóc w wypróbowaniu. Osoba może oczekiwać strasznych rzeczy – rozmowa o tym pomaga. Gdy okazuje się, że obawy nie spełniają się, to ogromna ulga.

Terapeuta może nauczyć technik relaksacji: oddychania, treningu relaksacji mięśni, uspokajającego dialogu wewnętrznego. To pomaga poczuć się pewniej i podejmować wyzwania z listy.

Gdy mózg przyzwyczaja się do obawianego bodźca, zmienia swoją reakcję i fobia ustępuje.

Najtrudniejszy jest pierwszy krok. Gdy osoba decyduje się na to i otrzymuje właściwe wsparcie – zdziwiające, jak szybko lęk może zniknąć.