• Niemowlęta
• Zakładanie rodziny
• Dzieci
• Ogólne rodzicielstwo
• Noworodki
• Nastolatki
• Maluchy
• Ciąża

Samookaleczenia (cięcia)

Czym są samookaleczenia (cięcia)?

Mama Emmi po raz pierwszy zauważyła cięcia, gdy Emma myła naczynia pewnego wieczoru. Emma powiedziała mamie, że drapie ją kot. Mama zdziwiła się, że kot był tak gruby, ale nie myślała o tym dalej.

Znajome Emmi też zauważyły coś dziwnego. Nawet w upalne dni Emma nosiła koszule z długim rękawem. Stała się tajemnicza, jakby coś ją drążyło. Ale Emma nie potrafiła znaleźć słów, by powiedzieć mamie ani przyjaciołom, że znaki na jej rękach to coś, co zrobiła sama. Cięła się brzytwą, gdy czuła smutek lub złość.

Celowe ranienie siebie, robienie drapań lub cięć na ciele ostrym przedmiotem — tak, by przebić skórę i wywołać krwawienie — nazywa się cięciami (ang. cutting). Cięcia to rodzaj samookaleczeń (ang. self-injury, SI). Ludzie, którzy się cięcą, często zaczynają w młodym wieku nastolatkowym. Niektórzy kontynuują to w dorosłości.

Ludzie mogą się cięć na nadgarstkach, przedramionach, nogach lub brzuchu. Niektórzy samookaleczają się, poparzywając skórkę końcem papierosa lub zapalonej zapałki.

Gdy cięcia lub oparzenia goją, często zostają blizny lub znaki. Osoby samookaleczające się zazwyczaj ukrywają cięcia i znaki, a czasem nikt o nich nie wie.

Dlaczego ludzie sami się okaleczają?

Trudno zrozumieć, dlaczego ludzie celowo się cięcą. Cięcia to sposób, w jaki niektórzy próbują radzić sobie z bólem silnych emocji, ogromnym ciśnieniem lub trudnymi problemami w relacjach. Mogą mieć do czynienia z uczuciami, które wydają się nie do zniesienia, lub sytuacjami, które uważają za nie do zmiany.

Niektórzy cięcą się, bo czują desperacką potrzebę ulgi od złych uczuć. Osoby cięjące mogą nie znać lepszych sposobów na uzyskanie ulgi od bólu emocjonalnego lub ciśnienia. Niektórzy cięcą się, by wyrazić silne uczucia gniewu, smutku, odrzucenia, desperacji, tęsknoty lub pustki.

Istnieją inne sposoby radzenia sobie z trudnościami, nawet z wielkimi problemami i strasznym bólem emocjonalnym. Pomoc specjalisty ds. zdrowia psychicznego może być potrzebna przy poważnych problemach życiowych lub przytłaczających emocjach. W innych trudnych sytuacjach lub przy silnych emocjach pomaga rozmawianie z rodzicami, innymi dorosłymi lub przyjaciółmi. Dużo ruchu też może pomóc w spojrzeniu na problemy z dystansem i zbalansowaniu emocji.

Ale ludzie cięcący się mogą nie rozwijać sposobów radzenia sobie. Albo ich umiejętności radzenia sobie mogą być przytłoczone przez emocje zbyt intensywne. Gdy emocje nie znajdują zdrowego wyjścia, napięcie narasta — czasem do punktu, gdy wydaje się niemal nie do zniesienia. Cięcia mogą być próbą ulgnięcia od tego skrajnego napięcia. Dla niektórych wydaje to się sposobem na odzyskanie kontroli.

Pochętność do cięcia może być wywołana silnymi uczuciami, których osoba nie potrafi wyrazić — takimi jak złość, krzywda, wstyd, frustracja, obcość. Ludzie cięcący się czasem mówią, że czują, że nie pasują albo że nikt ich nie rozumie. Można się cięć z powodu utraty bliskiej osoby lub by uciec od poczucia pustki. Cięcia mogą wydawać się jedynym sposobem na znalezienie ulgi lub wyrażenie osobistego bólu nad relacjami lub odrzuceniem.

Osoby cięcące lub samookaleczające czasem mają inne problemy zdrowia psychicznego, które napinają ich emocjonalnie. Cięcia bywają (ale nie zawsze) związane z depresją, zaburzeniami afektywnymi dwubiegunowymi, zaburzeniami odżywiania, myśleniem obsesyjnym lub zachowaniami kompulencyjnymi. Mogą też oznaczać problemy zdrowia psychicznego, które sprawiają trudności z kontrolą impulsów lub podejmowaniem niepotrzebnych ryzyk. Niektórzy cięcący się mają problemy z nadużywaniem narkotyków lub alkoholu.

Niektórzy cięcący się przeżyli traumatyczne doświadczenia, np. przeżyli przemoc, wyzwolenie lub katastrofę. Samookaleczenia mogą wydawać się sposobem na „obudzenie” od uczucia drętwienia po traumatycznym doświadczeniu. Albo sposobem na przeżycie bólu ponownie, wyrażenie gniewu nad nim lub próbę odzyskania kontroli.

Co może stać się z ludźmi, którzy się cięcą?

Choć cięcia mogą dawać tymczasową ulgę od strasznego uczucia, nawet osoby cięcą się zgadzają, że to nie dobry sposób na uzyskanie ulgi. Po pierwsze, ulga nie trwa długo. Problemy, które sprowokowały cięcia, pozostają — są tylko zamaskowane.

Ludzie zazwyczaj nie zamierzają trwale uszkodzić siebie, cięć się. I zazwyczaj nie zamierzają kontynuować cięć, gdy raz zaczną. Ale obie rzeczy mogą się stać. Można błędnie ocenić głębokość cięcia, by było tak głębokie, że wymagało szwów (a w skrajnych przypadkach hospitalizacji). Cięcia mogą się zainfekować, jeśli używa się nieśrodkowych lub brudnych narzędzi — brzytw, nożyczek, szpilki, a nawet ostrego brzegu nakładki na puszkę napoju.

Większość ludzi cięcących się nie podejmuje prób samobójczych. Cięcia to zazwyczaj próba poczucia się lepiej, a nie zakończenia wszystkiego. Choć niektórzy cięcący się podejmują próby samobójcze, to zazwyczaj z powodu problemów emocjonalnych i bólu leżącego u podstaw chęci samookaleczeń, a nie same cięcia.

Cięcia mogą stawać się nawykiem. Mogą stać się zachowaniem kompulencyjnym — oznaczającym, im częściej ktoś to robi, tym mocniej czuje potrzebę powtórzenia. Mózg zaczyna łączyć fałszywe poczucie ulgi od złych uczuć z aktem cięcia i tęskni za tą ulgą, gdy napięcie narasta ponownie. Gdy cięcia stają się zachowaniem kompulencyjnym, mogą wydawać się niemożliwe do zatrzymania. Więc cięcia mogą przypominać uzależnienie, gdzie chęć cięcia wydaje się zbyt silna, by się jej oporze. Zachowanie, które zaczyna się jako próba poczucia większej kontroli, może skończyć na tym, że kontroluje ciebie.

Jak zaczynają się cięcia?

Cięcia często zaczynają się impulsywnie. To nie coś, co osoba planuje z góry. Shauna mówi: „To zaczyna się, gdy coś jest naprawdę drażniące i nie wiesz, jak o tym porozmawiać ani co zrobić. Ale nie możesz wywypuścić myśli o tym, jak źle się czujesz, a ciało ma ten węzeł emocjonalnego bólu. Zanim się zdążysz orientalizować, cięczesz się. I jakoś lądujesz w innym miejscu. Potem, gdy znowu czujesz się fatalnie z jakiegoś powodu, próbujesz znowu — i powoli to staje się nawyk.”

Natalie, uczennica ostatniej klasy liceum, która zaczęła się cięć w gimnazjum, wyjaśnia, że to był sposób na odciągnięcie uwagi od uczuć odrzucenia i bezsilności, których uważała, że nie wytrzyma. „Nigdy nie patrzyłam na to jako na coś tak złego na początku — po prostu mój sposób na odjęcie myśli od czegoś, co sprawiło mi ogromny ból. Chyba część mnie wiedziała, że to złe, bo zawsze to ukrywałam. Raz koleżanka zapytała, czy cięczę się i zgelgałem, mówiąc ‚nie‘. Byłam zawstydzona.”

Czasem samookaleczenia wpływają na obraz ciała. Jen mówi: „Właściwie podobało mi się, jak wyglądają cięcia. Człowiek czuł się trochę źle, gdy zaczął się goić — i więc ‚odświeżałam’ je, cięcąc znowu. Teraz widzę, jak to dziwne brzmi, ale wtedy wydawało mi się zupełnie rozsądne. Byłam skupiona na tych cięciach — jakby były czymś, co należy tylko do mnie. Były moim sposobem na kontrolę rzeczy. Już się nie cięczę, ale teraz muszę radzić sobie z bliznami.”

Nie możesz zmuszać kogoś, kto samookalecza się, by przestał. Nie pomaga gniewanie się na przyjaciela, który się cięcze, odrzucanie go, moralizowanie lub błaganie, by przestał. Zamiast tego daj przyjacielowi znać, że zależy ci na nim, że zasługuje na zdrowie i szczęście, i że nikt nie musi nosić swoich problemów sam.

Presja, by cięć się?

Dziewczyny i chłopcy, którzy sami się okaleczają, często zmagają się z ciężkimi problemami. Wielu pracuje ciężko, by je przezwyciężyć. Dlatego trudno im uwierzyć, że niektórzy cięcą się tylko dlatego, że uważają to za sposób na bycie twardym i buntowniczym.

Tia spróbowała cięć się, bo parę dziewczyn w jej szkole to robiło. „Wyglądało na to, że jak nie zrobię tego, pomyślą, że się boję. Zrobiłam to raz. Ale pomyślałam, jak to słabe, robić coś takiego sobie bez powodu. Następnym razem, gdy zapytały, po prostu powiedziałam: ‚nie, dziękuję — to nie dla mnie‘.”

Jeśli masz przyjaciela, który namawia cię do cięcia, powiedz, co myślisz. Po co wciągać się w coś, co wiesz, że nie jest dobre dla ciebie? Jest mnóstwo innych sposobów na wyrażenie tego, kim jesteś.

Lindsay cięła się przez 3 lata z powodu przemocy, jaką doznała w dzieciństwie. Ma teraz 16 lat i nie cięła się od ponad roku. „Czuję dumę z tego,” mówi Lindsay. „Gdy słyszę dziewczyny gadające o tym jak o czymś modnym, to mnie to drażni.”

Uzyskanie pomocy

Istnieją lepsze sposoby radzenia sobie z problemami niż cięcia — zdrowsze, trwałe, które nie zostawiają ludzi z emocjonalnymi i fizycznymi bliznami. Pierwszym krokiem jest uzyskanie pomocy z problemów, które doprowadziły do cięć. Oto kilka pomysłów, jak to zrobić:

1. Powiedz komuś. Osoby, które przestały się cięć, często mówią, że pierwszy krok jest najtrudniejszy — przyznanie się do cięć lub o nich rozmowa. Ale mówią też, że po otwarciu się często czują ogromną ulgę. Wybierz kogoś, komu ufasz (rodzica, doradcę szkolnego, nauczyciela, trenera, lekarza, pielęgniarkę). Jeśli osobiście za trudno zacząć temat, napisz notatkę.
2. Zidentyfikuj problem, który wywołuje cięcia. Cięcia to sposób reagowania na napięcie lub ból emocjonalny. Spróbuj ustalić, jakie uczucia lub sytuacje spędzają cię do cięć. To złość? Presja bycia idealnym? Problemy w relacji? Bolesna strata lub trauma? Okrucień lub złe traktowanie? Zidentyfikuj problem, a potem powiedz komuś o nim. Wielu ludzi ma problem z ustaleniem tego samodzielnie. Tu psycholog może pomóc.
3. Poproś o pomoc. Powiedz komuś, że chcesz pomoc w radzeniu sobie z problemami i cięciami. Jeśli osoba, do której się zwracasz, nie pomoże ci dostać potrzebnej pomocy, zapytaj kogoś innego. Czasem dorośli bagatelizują problemy nastolatków albo myślą, to tylko faza. Jeśli masz takie wrażenie, znajdź innego dorosłego (np. doradcę szkolnego lub pielęgniarkę), który zastąpi się za tobie.
4. Pracuj nad tym. Większość ludzi z głębokim bólem emocjonalnym lub cierpieniem musi pracować z psychologiem lub terapeutą, by posortować silne uczucia, uleczyć stare rany i nauczyć się lepszych sposobów radzenia sobie ze stresem życia. Jednym ze sposobów znalezienia terapeuty jest pytanie w gabinecie lekarza, w szkole lub w klinice zdrowia psychicznego w twojej okolicy.

Choć cięcia mogą być trudnym do złamania wzorcem, jest to możliwe. Uzyskanie profesjonalnej pomocy w przezwyciężeniu problemu nie oznacza, że osoba jest słaba ani szalona. Terapeuci i doradcy są wytrenowani, by pomagać ludziom odkrywać wewnętrzne siły, które pomagają im goić. Te wewnętrzne siły mogą potem służyć do radzenia sobie z innymi problemami życia w zdrowy sposób.