• Niemowlęta
• Zakładanie rodziny
• Dzieci
• Ogólne rodzicielstwo
• Noworodki
• Nastolatki
• Maluchy
• Ciąża

Alergie i nietolerancje pokarmowe – różnice, diagnoza i zarządzanie

Alergie i nietolerancje pokarmowe – różnice, diagnoza i zarządzanie

Nieporozumienia wokół alergii pokarmowej i nietolerancji otwierają drzwi do błędnych interpretacji. Możesz myśleć, że terminy są synonimami, a są to dwa zupełnie różne stany wymagające innych podejść. Nieporozumienie może prowadzić do niepotrzebnych restrykcji dietetycznych. Czytaj dalej, by porządkować wiedzę.

Anatomia alergii

Alergia pokarmowa, zwana też nadwrażliwością pokarmową, to reakcja układu odpornościowego na alergen w pokarmie – niemal zawsze białko. Organizm błędnie traktuje bezpieczne białko jako zagrożenie i próbuje je odstraszyć.

Przy pierwszym spożyciu alergenu nie widać oznak alergii, jak pokrzywka, obrzęk ust i nosa, skurcze brzucha. Dopiero przy drugim i kolejnym kontakcie organizm produkuje przeciwciała jako obronę przed kolejnymi „inwazjami”. Gdy przeciwciała już istnieją, po zjedzeniu alergenu organizm uwalnia masowo histaminę i inne substancje chemiczne, wywołując objawy. Zgodnie z Siecią Alergii Pokarmowych, alergen może zadziałać w kilka sekund, ale zazwyczaj objawy pojawiają się w ciągu dwóch godzin, czasem po dobie lub dwóch. Skonsultuj się z lekarzem, jeśli po jedzeniu wystąpią:

• Ból brzucha i puchnięcie
• Astma lub świszczące oddech
• Przewlekły kaszel
• Skurcze
• Biegunka
• Pokrzywka
• Świąd i/lub ucisk w gardle
• Świądące oczy

• Zapalenie nosa lub katar
• Nudności
• Wysypki (AZS)
• Duszności
• Kichanie
• Obrzęk warg, ust, języka, twarzy lub gardła
• Wymioty

Pokarmy mogą dawać te same objawy bez angażowania układu odpornościowego. Np. zatrucie pokarmowe powoduje biegunkę i wymioty – dwa objawy alergii. Zanim winiszcz alergię, lekarz musi potwierdzić udział układu odpornościowego – to znak rozpoznawczy alergii.

Unikanie anafilaksji

Anafilaksja (szok anafilaktyczny) to silna reakcja na pokarm – najczęściej orzeszki ziemne, orzeszki twarde, ryby, owoce morza, jajka – angażująca wiele układów i wiele objawów alergii. Problem pojawia się, gdy zbyt wiele reakcji dzieje się jednocześnie, przytłaczając organizm. Ciśnienie gwałtownie spada, serce może bić nieprawidłowo. Bez leczenia reakcje anafilaktyczne mogą być śmiertelne. Dzieci z astmą są bardziej narażone na śmiertelne reakcje.

Zespół ustno-alergiczny (OAS)

Osoby z sienicą senną mogą reagować na pewne surowe owoce, warzywa, orzechy i nasiona. Stan ten nazywa się zespołem ustno-alergicznym (OAS). Powoduje krzyżową reakcję alergenów w pyłkach brzozy, olchy, leszczyny, traw, chwastu, bylica i w określonych pokarmach. Jedzenie świeżych owoców i warzyw powoduje świąd lub obrzęk warg, języka, gardła, podniebienia. OAS jest raczej irytujące niż zagrażające życiu, bo dotyczy głównie ust, warg i gardła. Objawy znikać bez leczenia.

Następujące surowe produkty mogą wywoływać OAS. Gotowanie zazwyczaj niszczy alergony odpowiedzialne za ten stan:

• Jabłko
• Morela
• Banany
• Marchew
• Melon kantalup
• Seler
• Cereśnia
• Nasiona kopru włoskiego
• Orzech laskowy

• Melon miodowy
• Pomarańcza
• Pietruszka
• Brzoskwinia
• Gruszka
• Ziemniak
• Nasiona słonecznika
• Pomidor
• Arbuz

Diagnoza

Skupienie na alergii pokarmowej

U noworodków i niemowląt z alergią na białko mleka krowiego w mleczkach modyfikowanych objawy to: biegunka, wymioty, niewłaściwy przyrost wagi. Dziecko może krwawić z jelit i mieć koliki. Przejście na mleczko sojowe nie zawsze pomaga, bo wiele niemowląt wrażliwych na białko mleka krowiego reaguje też na białko sojowe. Jeśli dziecko wykazuje objawy z sekcji „Anatomia alergii”, skonsultuj się z pediatrą o najlepszym postępowaniu. Dziecko może potrzebować mleczka hydrolizowanego (np. Nutramigen, Pregestimil, Alimentum) lub opartego na aminokwasach (np. Neocate, Neocate One+).

Gdy dziecko rośnie i wprowadzasz pokarmy stałe (4–6 miesięcy), możesz podejrzewać pewne produkty. Aby ustalić alergie, prowadź szczegółowy dziennik: co i ile dziecko jadło, jakie objawy wystąpiły, po jakim czasie. Jeśli opieką zajmuje się inna osoba, niech też prowadzi rejestr. Wpisuj też suplementy witamin i minerałów. Nie polegaj na pamięci – zapisuj od razu po posiłku. Zachowuj etykiety produktów przetworzonych – mogą zawierać składniki alergizujące.

Dziennik pokarmowy to dobry krok, ale nie zarządzaj alergiami samodzielnie. Diagnoza wymaga szczegółowej wywiadu, badania fizjologicznego, diet eliminacyjnych (unikania podejrzanych pokarmów) i ewentualnie testów wykluczających inne choroby. Udaj się z dzieckiem i dziennikiem do lekarza specjalisty w alergologii i immunologii. Lekarze z certyfikatem specjalisty alergologii to wiarygodni profesjonaliści.

Diagnozowanie alergii pokarmowej

Nie pośpiesz z diagnozą alergii u dziecka i nie pozwól innym. Upewnij się, że Twój lekarz specjalista przeprowadzi więcej niż jeden z poniższych testów przed potwierdzeniem alergii:

• Wywiad medyczny
• Test kłucia skóry
• Badanie krwi
• Dieta eliminacyjna
• Test pokarmowy (provokacja)

Uważaj na następujące testy – eksperci uważają, że mają mały, jeśli w ogóle, naukowy sens:

• Test cytooksyczny krwi
• Prowokacja podjęzykowa
• Prowokacja śródskórna
• Test kompleksów immunologicznych pokarmowych

Zarządzanie alergią pokarmową

Jedyny sposób na zarządzanie alergią to unikanie. Gdy dowiesz się, jaki pokarm wywołuje reakcję immunologiczną, eliminuj go. Niektóre dzieci są tak wrażliwe, że nawet wdech pary z gotowania ryby lub pocałunek osoby jadającej alergen może być groźne. Dlatego warto nie trzymać w domu produktów alergizujących, nawet jeśli inne dzieci je tolerują.

Zadbaj o zdrową dietę

Eliminacja alergenów niesie problem: dieta dziecka musi wciąż zapewniać składniki do szybkiego wzrostu. Wyeliminowanie mleka z powodu alergii obniża spożycie wapnia i witaminy D, zagrażając rozwojowi kości.

Trudniejsze jest zarządzanie dietą, gdy dziecko jest alergiczne na wiele rzeczy. Współpraca z dietetykiem (R.D.) pomaga, zwłaszcza gdy lekarz zaleca diety eliminacyjne i testy pokarmowe. Dietetyk pomoże przestrzegać restrykcji, tworząc plan żywienia dopasowany do potrzeb dziecka. Znajdź dietetyka w Twojej okolicy przez Amerykańskie Stowarzyszenie Dietetyków – oferują darmową bazę referencyjną.

Czytaj etykiety

Dokładne czytanie etykiet jest kluczowe. W zależności od alergii dziecka, musisz unikać dziesiątek składników. Sieć Alergii Pokarmowych oferuje świetne materiały do czytania etykiet. Nadal etykiety mogą zawierać nieznane składniki, nie w pełni wyjaśniać składu, a producenci mogą zmieniać receptury bez ostrzeżenia. Problematyczna luka: producenci mogą wpisać „aromaty naturalne” bez podania szczegółów. Żywność genetycznie zmodyfikowana niesie lekkie ryzyko dla silnie alergicznych, bo FDA nie wymusza informacji o GMO. Niektóre produkty GMO mogą zawierać białka alergizujące z innych pokarmów.

Przed podaniem dziecku przetworzonego pokarmu z wątpliwymi składnikami, zadzwoń do producenta, by doprecyzować skład. Gdy masz jakiekolwiek wątpliwości co do bezpieczeństwa – nie kupuj.

Strategie unikania reakcji krzyżowych

Hamuj zanieczyszczenia krzyżowe

Pilnuj ostrzeżenia „może zawierać…” na produktach przetworzonych. Producenci dodają je, by ostrzec o ryzyku zanieczyszczenia krzyżowego. Zdarza się, gdy maszyny użyte do produkcji pokarmu bez alergenów są potem używane do produktu z alergenami, a nie zostały dokładnie oczyszczone. Np. drobne fragmenty orzechów w płatkach bez orzechów mogą wywołać reakcję. To samo dotyczy wędlin z delikatesów – ser i szynka z kazeiną (białkiem mleka) często kroi się tymi samymi maszynami co produkty bez mleka.

Dylematy w restauracjach

Zanieczyszczenie krzyżowe to problem też w restauracjach. Frytki usmażone w oleju z rybą są bezpieczne dla większości, ale nie dla alergików na ryby. Mięso grillowane na tym samym grillu co tuńczyk – podobny problem.

Składniki dań restauracyjnych: orzechy w cieście sernika, pesto, masło orzechowe czy „tajne” składniki gęstujące zupy i sosy. Kreatywność szefa może być niebezpieczna. Przykład: Joe, alergik na orzechy, zamówił to samo co ja – polędwicę wieprzową. Moje danie przybyło pierwsze. Jego – minutę później, wyglądające inaczej. Zaraz przed ugryzieniem zauważyłem różnicę: posypane posiekane orzechy. Nigdy nie wspomniano o orzechach w opisie dania. Gdyby wspomniano – Joe by nie zamówił.

Eksperci radzą skrajnej ostrożności przy jedzeniu poza domem. Zawsze pytaj obsługę o składniki i informuj o alergiach. Jeśli kelner nie pewny – niech zapyta szefa o przygotowanie i ostrzeży go o Twoich potrzebach. Wielu szefów kuchni chętnie dopasuje danie. Wybieraj proste potrawy: pieczone kurczaka, stek, unikaj głęboko smażonych i grillowanych. Jedz wcześnie wieczorem (łatwe z dziećmi) i unikaj restauracji w piątki i soboty – mniejsze ryzyko błędów.

Najbardziej alergizujące pokarmy

Osiem pokarmów odpowiada za 90% reakcji alergicznych, mówi Sieć Alergii Pokarmowych. Orzeszki ziemne są wiodącą przyczyną, dotykając ok. 3 mln Amerykan. Ogółem szacuje się 6–7 mln Amerykan z co najmniej jedną alergią pokarmową.

Przy wprowadzaniu nowych pokarmów niemowlęciu, obserwuj alergie na:

• Orzeszki ziemne
• Orzeszki twarde (orzeszki włoskie, pekan)
• Owoce morza (krewetki, kraby, homary)
• Ryby

• Jajka*
• Mleko*
• Soja*
• Pszenica*

*Według Amerykańskiego Stowarzyszenia Dietetyków te alergie mogą minąć z czasem. Choć eksperci mówią, że alergia na mleko krowie jest najczęstsza u dzieci, większość dorasta z niej do 4. roku życia.

W żłobku

Poinformuj personel żłobka lub przedszkola o alergii dziecka. Zrób wszystko, by wyedukować ich o potrzebach dziecka i ogólnie o unikaniu alergii. Trochę planowania może wiele zapobiec.

Sporządz listę pokarmów wywołujących alergię u dziecka i napisz instrukcje alarmowe na wypadek reakcji. Np. masło orzechowe nie tylko w kanapce, ale też przy robieniu karmników dla ptaków może zagrażać. Wszyscy opiekunowie i nauczyciele muszą znać fakty. Leki dziecka muszą podróżować z nim. Bransoletka lub naszyjnik MedicAlert to dobry pomysł.

Przede wszystkim – prewencja

Zapobieganie alergii pokarmowym u dzieci

Jeśli mama, tata lub obaj rodzice mają historię alergii (sienna, astma), to zwiększa ryzyko alergii u dzieci, w tym wrażliwości pokarmowych.

Dobra wiadomość: możesz zapobiec alergii u dzieci w grupie ryzyka. Kluczem jest opóźnione wprowadzanie najbardziej alergizujących pokarmów – orzeszków ziemnych, owoców morza, ryb, orzeszków twardych, jajek, mleka, soji, pszenicy.

Nie zmienisz genetyki dziecka, ale możesz zminimalizować ryzyko. Oto taktyki z rekomendacji Amerykańskiego Stowarzyszenia Dietetyków i Amerykańskiej Akademii Pediatrii (AAP):

Karm piersią

Pośród zalet karmienia piersią, odraczanie alergii pokarmowych i zmniejszanie ryzyka astmy jest na pierwszym miejscu. Karmienie piersią daje największą ochronę w pierwszych 3 latach życia. Dlaczego? Mleko matki wzmacnia układ odpornościowy niemowlęcia. Dostarcza też przeciwciał, które łączą się z potencjalnymi alergenami i zapobiegają ich wchłanianiu do krwiobiegu. Natomiast mleczka modyfikowane zawierają białka, które mogą być alergizujące, zwłaszcza gdy alergie występują w rodzinie. Matki karmiące piersią dzieci narażonych na alergie powinny wyeliminować z diety wszystkie orzechy (w tym orzeszki ziemne – botanicznie rośliny strączkowe), jajka i mleko. Białka z tych produktów mogą przejść do mleka matki nienaruszone i sprawiać problemy u niemowlęcia. Kobiety eliminujące mleko muszą uzupełniać wapń, białko i witaminę D z innych źródeł.

Wprowadzaj pokarmy stałe nie wcześniej niż w 6. miesiącu

Eksperci mówią, że można dać pokarmy od 4. miesiąca, ale poczekaj dwa miesiące dłużej, by dać dziecku przewagę. Ten dodatkowy czas pozwala jelitom dojrzeć. Oto zalecany harmonogram:

• Od 7. miesiąca: warzywa pomarańczowe (bataty, marchew). Czekaj 5–7 dni przed nowym pokarmem, by sprawdzić wrażliwość.
• Gdy dziecko znosi warzywa pomarańczowe: warzywa zielone (szpinak, fasolka szparagowa, groch). Czytaj etykiety słoików, by uniknąć dodatków mlecznych.
• Następnie owocha – po jednym naraz. Unikaj produktów z tapioką lub skrobią.
• Od 9. miesiąca: ziarna i inne warzywa (owies, kukurydza, ziemniak). Pszenicę na koniec – jest alergizująca u wielu.
• Od 1 roku: mięso.
• Do 1. roku życia: nie dawać mleka krowiego, sojowego ani produktów z nich.
• Do 2. roku życia: nie dawać jajek.
• Do 3. roku życia: unikać orzeszków ziemnych, orzeszków twardych, ryb i owoców morza.

Wygląda ładnie, smakuje dobrze, sprawia problemy

Sztuczne aromaty i barwniki w pokarmach przetworzonych mogą drażnić wrażliwe dzieci. Kwas benzoesowy, benzoesan sodu, tartrazyna (FD&C yellow nr 5) mogą wywoływać astmę i wysypki; żółty nr 5 może alergizować osoby wrażliwe na aspirynę. Siarkany są zagrożeniem – stosuje się je w przetworach (krewetki, owoce, warzywa). Mogą wywoływać astmę i szok anafilaktyczny. Hydrolizowane białko roślinne zawiera glutaminian sodu (MSG), negatywnie działający na niektórych. Tragakant (guma) spowodował ciężkie reakcje alergiczne.

Żelazem wzbogacony kasza ryżowa jako pierwszy pokarm stały

Trzymaj się kaszy ryżowej przez pierwszy miesiąc – mniej alergizująca niż inne ziarna. Czytaj etykiety: nawet jednokomponentowe kasze mogą zawierać słod, którego niemowlę powinno unikać na początku.

Wyrastanie z alergii

Dziecko może wyrósnąć z alergii. Gdy układ trawienny dojrzewa, mniej alergenów wchłania się do krwi. Układ odpornościowy się wzmacnia, lepiej blokując antygeny.

Duża szansa na wyrastanie z alergii na mleko, soję, jajka, pszenicę. Np. po 1. roku dzieci alergiczne na mleczka krowie/sojowe mogą być testowane na reakcję na mleko/soję. Ale mała szansa na zniknięcie wrażliwości na orzeszki ziemne, twarde, ryby, owoce morza.

Jak dowiedzieć się, czy dziecko może spróbować pokarmu dawniej diagnozowanego jako alergizujący? Nie decyduj sama. Porozmawiaj z pediatrą lub alergologiem. Testowanie w domu jest niebezpieczne. Nie licz na to, że lekarz ponownie wprowadzi pokarmy powodujące anafilaksję (np. orzeszki ziemne). Ty też nie powinnaś.

Alergie i astma: jaka relacja?

Astma to przewlekłe stan zapalne dróg oddechowych, dające nawracające świszczenie, duszności, ucisk w klatce, kaszel (częściej nocny i poranny). Najczęstsza przewlekła choroba dzieciństwa. Z 17,3 mln Amerykan z astmą, ok. 4,8 mln to dzieci (CDC). Astma rośnie w USA i na świecie.

Głównym celem leczenia astmy jest zmniejszenie zapalenia dróg oddechowych. Dzieci żyjące z palaczami lub narażone na zanieczyszczenie powietrza częściej mają objawy astmy. Siarkany i inne dodatki pokarmowe mogą wywoływać ataki astmy, tak jak alergie pokarmowe. Dzieci z astmą i alergiami pokarmowymi mają większe ryzyko reakcji anafilaktycznych.

Nietolerancja pokarmowa

Skupienie na nietolerancji pokarmowej

Nietolerancja pokarmowa nie angażuje układu odpornościowego, ale może być równie uciążliwa. Dzieci często wyrastają z alergii, ale nietolerancja może zostawać na zawsze. Pozytywna strona: nie musisz całkowicie eliminować pokarmów „nietolerowanych”, o ile nie wywołują one też reakcji alergicznych. Alergia i nietolerancja dają podobne objawy, co utrudnia rozróżnienie.

Alergia na mleko

Białko mleka to częsty alergen u dzieci, ale alergia na mleko jest rzadka u dorosłych – ok. 85% dzieci wyrasta z niej do 4. roku życia.

Jeśli podejrzewasz alergię na mleko, skonsultuj się z lekarzem natychmiast. Usunięcie wszystkich produktów mlecznych i przetworów z mlekiem bez porady dietetycznej jest ryzykowne. Produkty mleczne dają kaloryczność, białko, wapń, witaminy i minerały niezbędne do wzrostu. Mleko to jedyny produkt mleczny dający witaminę D (pomaga wchłaniać wapń). Dzieci nie pijące mleka mogą brać wapń z soków wzbogaconych, ale te brakują witaminy D. Dlatego pracuj z dietetykiem przy planowaniu diety przy alergii.

Nietolerancja laktozy

Z powodu niedoboru laktazy, osoby z nietolerancją laktozy nie rozkładają laktozy (cukru mlecznego). Laktaza to enzym jelita cienkiego trawiący laktozę. Objawy: od łagodnych wzdęć po silne biegunki w ciągu minut do godzin po spożyciu nabiału. Niektórzy tak wrażliwi, że mają problem z przetworami zawierającymi laktozę (syrop serwatkowy, kazeina, koncentrat białka serwatkowego). Nawet leki mogą mieć bazę laktozową. Objawy nietolerancji są nieprzyjemne, ale mijają w kilka godzin i są mniej groźne niż alergia na mleko.

Przy nietolerancji laktozy ilość ma znaczenie. Wielu toleruje małe ilości nabiału bez objawów, ale reaguje na duże porcje sera, lodów, mleka na pusty żołądek.

Nietolerancja laktozy jest częsta u dorosłych. U dzieci większe ryzyko dotyczy wcześniaków. Zdolność do trawienia laktozy rozwija się w trzecim trymestrze. Późniejsze porody mają obniżoną aktywność laktazy.

Maile prawdopodobne, by zdrowy, urodzony na czas niemowlę miał nietolerancję laktozy, ale może się ją nabyć z wiekiem. Rzadka u Afroamerykan do 3. roku i u Kaukazji do 5. roku.

Dziecko w każdym wieku może nabyć tymczasową nietolerancję laktozy po infekcjach jelit. Dzieci z przewlekłą biegunką też mogą nie trawić laktozy.

Możesz jeść nabiał nawet przy nietolerancji. Produkty bezlaktozowe (mleko Lactaid, twaróg, lody) są wolne od laktozy lub zawierają śladowe ilości nie dające objawów. Inna opcja: krople enzmu laktazy do dodawania do mleka, twarogu, jogurtu, budyniu. Tabletki laktazy do twardszych potraw (pizza, lasagna, lody).

Gdzie szukać laktozy

Produkty mleczne to najbogatsze źródła laktozy, ale nie wszystkie równe. Spróbuj mniejszych porcji produktów niskolaktozowych.

Choroba ziarnowa (celiakia)

Nietolerancja glutenu nie jest powszechna u dzieci, ale gdy występuje, ma poważne skutki.

Choroba ziarnowa (celiakia) to oficjalna nazwa stanu, w którym organizm nie trawi gliadyny – frakcji białka gluten, obecnego w wielu ziarnach. Przy spożyciu glutenu u dziecka z celiakią uszkadzane są komórki wyściółki jelita cienkiego, co prowadzi do wchłaniania. Organizm nie wchłania tłuszczów, węglowodanów, białek, witamin, minerałów – wynika z tego niedożywienie. Spadek wagi, zanik wzrostu, nudności, biegunki to cechy choroby. Dzieci z celiakią narażone są na anomalię kości, niedokrwistość – trwale wpływające na rozwój. Każde dziecko z diagnozą celiakii powinno mieć dietetyka w zespole leczącym.

Leczenie to całkowite unikanie glutenu: wyeliminowanie pszenicy, jęczmienia, owsa, żyta. Trudne, zwłaszcza przy przetworach. Wiele produktów zawiera gluten w nierozpoznawalnych formach: skrobia zmodyfikowana, ekstrakt wanilii, białko roślinne. Niektóre firmy robią chleb, makaron, ziarna bezglutenne – smaczne zastępniki.