Samokontrola u dzieci: jak uczyć i jakie aktywności wypróbować

Pchanie kolegi, bo wziął kęs z ich miski, uderzanie kogoś, bo dotknął ich zabawek, gryzienie kogoś, bo nie wiedziały, jak wypuścić złość – to powszechne zjawiska u młodych dzieci. Samokontrola u dzieci to niezbędna część rozwoju.

Dzieci nie rozwijają samokontroli, aż osiągną 3–4 lata. Ponadto samokontrola to nie umiejętność wrodzona, a dzieci muszą ją rozwijać z Twoją pomocą.

Dzieci, którym brakuje samokontroli, często zostają w tyle w życiu społecznym i karierze, gdy dorosną. Przeanalizujmy głębiej to, dlaczego i jak samokontrola u dzieci, w tym poście.

Co to jest samokontrola i dlaczego dzieci powinni ją rozwinąć?

Samokontrola to umiejętność, która pozwala dzieciom i dorosłym na ćwiczenie powstrzymania się poprzez zarządzanie myślami, emocjami, uczuciami i działaniami, a nie działanie pod wpływem impulsów. Przykłady samokontroli u dzieci to:

  • Czekanie na swoją kolej w kolejce
  • Siedzenie nieruchomo w auditorium podczas występu
  • Nie rzucanie hysterycznych ataków gniewu, gdy nie dostają czegoś, czego pragną

Rozwijamy samokontrolę, gdy dorastamy. Dzieci mają ograniczoną samokontrolę, ponieważ część mózgu odpowiedzialna za kontrolę emocjonalną jest wciąż w rozwoju do 3. roku życia. Dlatego maluchy mogą wykazywać uparte zachowanie, rzucać hysteryczne ataki gniewu bez myślenia o konsekwencjach i często nie rozumieć sytuacji.

Rozwój samokontroli pomaga dzieciom zdobywać przyjaciół, budować relacje i znaleźć drogę przez życie. Z drugiej strony, dzieci, które nie nabywają samokontroli, często zmagają się z budowaniem zdrowych i silnych więzi społecznych, znajdowaniem partnera życiowego i prowadzeniem szczęśliwego i spełnionego życia.

Dlaczego niektóre dzieci zmagają się z rozwojem samokontroli?

Niemowlęta i maluchy nieustannie eksplorują świat wokół siebie i dopiero rozwijają poczucie indywidualności i niezależności. Nawet jeśli dzieci zaczynają rozwijać samokontrolę w wieku 3–4 lat, potrzebują wskazówek i pomocy, by kontrolować, regulować i odpowiednio kierować swoimi emocjami. Ponadto nie ma dwóch identycznych dzieci, a niektóre mogą zmagać się z samokontrolą nawet w dorastaniu z następujących powodów:

  • Niektóre dzieci nie potrafią uspokoić lub uciszyć się same i mają problemy z samokontrolą w dorastaniu.
  • Wrodzone temperament dziecka też odgrywa rolę w tym, jak rozwija samokontrolę.
  • Dzieci z ADHD (Zespołem Nadpobudliwości Psychoruchowej) i zespołem lękowym mogą mieć trudności z regulacją emocji i rozwojem samokontroli.

Objawy braku samokontroli u dzieci

Dzieci, które zmagają się z utrzymaniem samokontroli, często znajdują się odizolowane od rówieśników i przyjaciół. Niektóre problematyczne sygnały, jakie okazują dzieci z słabą samokontrolą, to:

  • Losowe i częste wybuchy gniewu
  • Rzucanie hysterycznych ataków gniewu
  • Przerywanie kolegom w klasie
  • Wyrzucanie słów nie z kolejki na lekcji
  • Niepustanne gadanie
  • Niepokój lub nadmierna aktywność
  • Szybkie frustrowanie i poddawanie się
  • Trudności z czekaniem na swoją kolej
  • Wtrącanie się do rozmów innych
  • Niecierpliwość
  • Niemożność radzenia sobie z dręczeniem, humorem lub żartem i kończy się płaczem
  • Niemożność przyjmowania krytyki
  • Niemożność odkładania gratyfikacji w czasie

Jak pomóc dzieciom w rozwoju samokontroli?

Jako rodzic musisz zadbać, by Twoje dziecko rozwijało i uczyło się samokontroli w trakcie dorastania. Dzieci z ograniczoną samokontrolą często znajdują się w społecznie genujących sytuacjach, co dalej wpływa na ich samoocenę w długim terminie. Oto kilka sposobów, jak możesz pomóc dziecku w rozwoju samokontroli.

1. Zmień ich myślenie

Użyteczny sposób na zachęcenie dziecka do rozwoju samokontroli to zmiana sposobu, w jaki myślą o sytuacji. Powtarzanie instrukcji lub dawanie delikatnych, terminowych przypomnień przed staniem się w trudnej sytuacji to dobry sposób na ich psychiczne przygotowanie.

Np. jeśli dziecko traci cierpliwość, gdy ktoś je drąży w szkole, możesz powtarzać instrukcje, takie jak: „Co robimy, gdy ktoś nas drąży?”. W ten sposób dziecko jest do tego przygotowane. Innym sposobem na rozwój samokontroli u dziecka jest pytanie ich o rozwiązanie problemu. Np. pytanie: „Jak chcesz rozwiązać ten problem?” może trzymać ich w myśleniu i pozwalać im wymyślać kreatywne rozwiązania.

2. Pomóż im zrozumieć swoje emocje

Małe dzieci często brakuje empatii i samokontroli i zazwyczaj rzucają hysteryczne ataki gniewu i nie słuchają Cię. To może być przytłaczające dla Ciebie, ale musisz zrozumieć, że dziecko próbuje panować nad wszystkim wokół.

Mogą nawigować przez wiele emocji i nie być w stanie komunikować, co przeżywają, co prowadzi do ich gniewnego zachowania. Naucz ich słów, które pomogą im lepiej wyrażać uczucia i emocje, by rozwijać samokontrolę.

3. Zmodyfikuj ich reakcję

Dobry sposób na nauczanie dziecka samokontroli to pomoc im zrozumieć, jak zmodyfikować reakcję na skomplikowaną lub frustrującą sytuację. Zaproponuj działania lub aktywności, które mogą zrobić zamiast wybuchu gniewu lub utraty samokontroli. Np. naucz małe dzieci skrzyżowywania rąk, gdy się gniewają, by przytulić się same, albo naucz dziecko szkolne mówienia: „I co z tego?”, „To było śmieszne?” itp., by radzić sobie z wyzwaniem czy dręczeniem w szkole bez brania tego do serca.

Innym użytecznym sposobem modyfikacji reakcji dziecka jest nauczanie ich rozpraszania się przez liczenie kafelków, liczenie liczb wstecz, rysowanie, granie na instrumencie, malowanie itp.

4. Ustal stałe zasady z konsekwencjami

Dzieci mogą mieć trudności z przestrzeganiem zasad, gdy są małe. Nadal jednak ważne jest ustalanie zasad i konsekwencji. Np. możesz powiedzieć dziecku: „Nie rzucaj zabawką, albo nie będziesz mógł z nią grać do jutra”. Jeśli dziecko nie przestrzega zasady, ponosi konsekwencję. Po kilku powtórzeniach dziecko nauczy się przestrzegać zasad i stopniowo rozwinie samokontrolę.

5. Bądź dobrym modelem

Dzieci obserwują rodziców i starszych i wchłaniają ich czyny, słowa i zachowanie. Może to być dobry pomysł, by wskazać własne błędy i zademonstrować, jak ćwiczysz samokontrolę. Możesz powiedzieć: „Potrzebuję chwili, by się ostudzić, bo jestem zły”, i spędzić czas sam w pokoju. Dziecko przejmie takie pozytywne zachowanie i zamodeluje je, gdy poczuje gniew lub frustrację.

6. Stosuj pozytywne wzmocnienie

Dobry sposób na nauczanie dzieci rozwoju samokontroli to stosowanie pozytywnego wzmocnienia. Daj dziecku nagrodę lub bonus za momenty, gdy okazują samokontrolę w trudnych sytuacjach. Te wzmocnienia i nagrody mogą działać jako motywatory i zachęcać dziecko do ćwiczenia powstrzymania. To stopniowo staje się częścią ich natury.

7. Wdrażaj czas wolny (time-out)

Czas wolny (time-out) to skuteczna taktyka pomagająca małym dzieciom w rozwoju samokontroli. Daj im czas wolny, gdy wielokrotnie nie posłuchują instrukcji. Trzymaj czas wolny krótki. Możesz wyznaczyć „schodki niegrzeczne” lub „krześlik niegrzeczny” i sprawić, by dziecko usiadł na nim jako część czasu wolnego. Możesz też skrócić ich czas zabawy lub przydzielić im prace domowe za nieregularne zachowanie.

8. Rozmawiaj z nimi

Wiele młodych dzieci staje się wybuchowe lub traci kontrolę, bo nie mogą bezpiecznie wypuścić swoich uczuć i emocji. Jeśli zauważysz, że dziecko traci samokontrolę w jakiejś sytuacji, porozmawiaj z nim. Wsiej w nich zaufanie i daj im znać, że zawsze jesteś dla nich, jeśli muszą omówić problem. Nieznajomość, do kogo się zwrócić, może być powodem utraty samokontroli. Dlatego zawsze trzymaj kanały komunikacji otwarte.

Jeśli dziecko jest wystarczająco duże, by zrozumieć rzeczy, a mimo to zmaga się z rozwojem samokontroli, możesz je zachęcić do myślenia o tym, co sprawia, że reagują na frustrującą sytuację w określony sposób. Naucz ich myślenia o tym, dlaczego są złodzi, zanim odpowiedzą na jakąkolwiek sytuację, i komplementuj je, gdy ćwiczą powstrzymanie.

Aktywności samokontroli dla dzieci

Istnieje wiele zabaw i gier, w które możesz zagrać z dzieckiem, by pomóc im rozwijać samokontrolę. Oto kilka użytecznych, które możesz spróbować.

1. Jenga

Wymaga wolnych i powstrzymanych ruchów i jest odpowiednia do rozwoju cierpliwości i samokontroli.

Jak grać:

Gra składa się z wieży zbudowanej z klocków. Celem gry jest wyciąganie klocków z dolnych warstw, by tworzyć nowe warstwy na górze, nie pozwalając wieży upaść.

  • Ustaw i wyprostuj wieżę.
  • Wszyscy zbierają się wokół wieży i na zmianę wyciągają klocki z dolnych warstw i układają je na najwyższej warstwie.
  • W miarę postępu gry wieża staje się chwiejąca.
  • Gracz, w którego kolej wieża się zawala, przegrywa.
  • Gracze mogą używać tylko jednej ręki naraz.

2. Simon Mówi

To zabawna gra do gry z dzieckiem. Ponieważ podążają za Twoimi instrukcjami w grze, nauczą się cierpliwości i ćwiczenia samokontroli.

Jak grać:

  • Gra wymaga minimum trzech graczy.
  • Jedna osoba przejmuje rolę Simona, reszta to gracze.
  • Simon stoi przed grupą i mówi graczom, co robić.
  • Każde zadanie dane graczom musi zaczynać się od „Simon mówi…”
  • Np. „Simon mówi: dotknij nosu i trzymaj przez pięć minut” lub „Simon mówi: skocz!”.
  • Gdy Simon daje instrukcję bez frazy „Simon mówi…”, gracze nie wolno im podlegać. Np. jeśli Simon powie „Skocz!”, gracze nie powinni skakać. Ci, którzy to zrobią, wypadają z gry.

3. Światła (Red Light, Green Light)

Znana też jako Czerwone światło, zielone światło, ta gra polega na podążaniu za instrukcjami.

Jak grać:

  • Potrzebujesz minimum trzech graczy.
  • Jedna osoba jest wyznaczona jako „To” lub światła drogowe i stoi w dobrej odległości od innych graczy, zwróconą plecami.
  • Gdy „To” woła „Zielone światło”, gracze powinni się obrócić i iść w stronę „To”, aż woła „Czerwone światło”.
  • Po usłyszeniu „Czerwone światło”, gracze muszą zamrozić się w swoich pozycjach.
  • Każdy gracz, który się ruszy, wypada z gry.

4. Powtarzanie wzoru klaskania

To zabawna i prosta gra grupowa, nie potrzebująca rekwizytów. Dziecko musi podążać za rytmem klaskania, jaki zaczniesz, a każde dziecko dodaje do wzoru klaskania.

Jak grać:

  • Potrzebujesz minimum trzech graczy.
  • Pierwszy gracz zaczyna od klaskania.
  • Drugi gracz zaczyna od klaskania pierwszego gracza i dodaje swój wzór.
  • Trzeci gracz ma zacząć od klaskania pierwszej osoby, potem drugiej, a potem dodać swój wzór. To kontynuuje się, aż jeden z graczy zmieni wzór.

Samokontrola u dzieci to kluczowa umiejętność, którą powinieneś uczyć ich od etapu rozwojowego lub gdy okazują lepsze zrozumienie. Jeśli dziecko jest młodsze niż 2–3 lata, możesz zignorować ich chaotyczne zachowanie – krzyki, uderzenia, gryzienie – w pewnym stopniu z odrobiną dyscypliny. Jednak dziecko starsze niż 3 lata powinno nauczyć się nie zachowywać w taki sposób. Pamiętaj więc o powyższych poradach, wplantuj samokontrolę u dzieci i ucz je cierpliwości i rozsądku, zamiast wybuchów emocji.

Previous:

Next: