Krok po kroku: jak rozmawiać z dziećmi o śmierci i żałobie

Dwa lata temu, gdy Amanda Beltran i jej rodzina straciły swojego labradora-szefa, Casey'ego, z powodu raka, jej syn Joaquin, wtedy 3-latek, był w rozpaczy. „Wszystko działo się tak szybko, że nie było czasu, by go na to przygotować” – mówi portorykańska mama mieszkająca w Brooklinie, Nowy Jork. Beltran zrobiła wszystko, by stworzyć bezpieczną przestrzeń dla Joaquina do rozmowy, jasno sygnalizując, że może zadawać jakiekolwiek pytania, gdy tylko mu do głowy przyjdą. I tak było – od „Kiedy Casey wróci?” po „Dlaczego umieramy?”. „Tak otwarte dyskutowanie pomogło mu przeżyć śmierć Casey'ego” – mówi Beltran. „Teraz Joaquin nie ma problemu z powiedzeniem ludziom, których poznaje: ‚Miałem psa na imię Casey i on zmarł. Ale to w porządku, bo go pamiętam’.”

Uczynienie śmierci tematem normalnych rozmów, jak zrobiła to Beltran, jest kluczowe dla dzieci w każdym wieku, twierdzą eksperci. Najbardziej korzyści z tego czerpią jednak małe dzieci, bo pojęcie końca życia jest dla nich mylące, a zazwyczaj nie mają słownictwa, by w pełni wyrazić swoje uczucia. Dowiedz się, jak delikatnie poruszyć ten temat z maluchami i przedszkolakami – oraz co robić, gdy strata dotknie Twoją rodzinę.

Przygotuj się już teraz

Spróbuj pomóc dziecku zrozumieć śmierć zanim znacząco dotknie jego życie, radzi Ashleigh Schopen, certyfikowana specjalistka ds. życia dziecka (Certified Child Life Specialist), która wspiera rodzeństwo pacjentów oddziału intensywnej terapii w Szpitalu Dziecięcym w Filadelfii. Zacznij od wskazania niektórych cykli w naturze. „Kiedy moja córka była maluchą, rozmawiałaśmy o naszej roślinie doniczkowej, która zmarła” – wspomina Schopen. „Powiedziałam jej, że już nie żyje i co to oznacza: nie może już pobierać wody ani rosnąć thanks słońcu. I upewniałam się, że dodaję: nie może wrócić do życia, bo trwałość śmierci to coś, co najmłodsze dzieci najtrudniej do zrozumienia”.

Inne sposoby na poruszenie tematu to pokazanie dziecku zmarłego motyla na podwórku lub owocu, który żył, ale teraz wygląda na gnijący, proponuje Judith Simon Prager, Ph.D., kliniczna homeopatka i współautorka „Pierwszej Pomocy Werybalnej”. „Nawet pękające bańeczki mogą pokazać, że wszystkie rzeczy mają swój koniec” – dodaje. Możesz też poruszyć temat z okazji Dnia Zmarłych, jeśli pojawi się w filmie, lub gdy śmierć pośrednio dotknie Twoją rodzinę, np. umrze sąsiad. „Im więcej rozmawiasz o śmierci – i o tym, co oznacza – tym mniej przerażony i zdziwiony będzie Twój dziecko, gdy dotknie to bliskiego członka rodziny” – mówi Schopen.

Przekaż smutną wiadomość wprost

„Staraj się unikać eufemizmów jak ‚ona jest w lepszym miejscu’, bo mogą one przerażać lub dezorientować małe dzieci” – mówi Schopen. Zamiast tego porozmawiaj z dzieckiem w znanej mu otoczce, gdzie ma blisko ulubioną zabawkę, by czuło się komfortowo. Następnie, gdy się bawi, bądź szczery i konkretny, nawet jeśli może to brzmieć nieco chłodno: „Możesz powiedzieć: ‚Dziadek zmarł. Kiedy ludzie umierają, ich ciało przestaje działać i nie mogą już jeść, chodzić ani bawić. I nie będziesz ich już widział’.”

Jeśli dziecko zapyta, czy ciało tej osoby można naprawić, powiedz: „Kiedy ciało przestaje działać, nigdy więcej nie ruszy” – sugeruje Jill Macfarlane, dyrektor programu w The Sharing Place, organizacji non-profit w Salt Lake City pomagającej dzieciom radzić sobie ze śmiercią bliskiej osoby. Ale to też częste, że maluchy nie zadają żadnych pytań, więc nie martw się, jeśli Twoje dziecko wydaje się niezainteresowane. Fakt, Twoje maluch może nie płakać, nawet jeśli Ty tak robisz. „Małe dzieci nie doświadczają tego samego poziomu emocji co dorośli, bo nie w pełni chwytają pojęcia śmierci” – mówi psycholog Eileen Kennedy-Moore, Ph.D.

Na koniec upewnij się, że Twoje dziecko wie, to nie jego wina. Przedszkolaki mają tendencję do myślenia, że świat kręci się wokół nich, więc mogą czuć błędne poczucie winy. Uspokój dziecko, że to nic nie zrobiło i nikt nie mógł powstrzymać śmierci. „Mogli pomyśleć coś złego o babci, a teraz, gdy ona nie żyje, boją się, że to oni to sprawili” – mówi Barbara Coloroso, autorka „Rodzicielstwo w kryzysie: Pomoc dzieciom w czasach straty, żałoby i zmiany”. „Wyjaśnij, że nikt nic nie zrobił, by ona zniknęła, i nie możemy jej przywrócić”.

Przejdź przez pierwsze kilka dni

Po stracie kogoś, kogo kochasz, staraj się trzymać jak najbliżej normalnej rutyny dziecka. To może łagodzić zmiany behawioralne, typowe dla małych dzieci, takie jak bawienie się, nadpobudliwość lub regrecja do starych nawyków, np. ssanie kciuka, mówi Macfarlane.

Spodziewaj się, że dziecko będzie ciągle pytać, co się stało, lub kiedy bliski lub zwierzak wróci. „Dzień po dniu mogą zadawać to samo pytanie” – mówi dr Kennedy-Moore. „Nie myśl, że szukają głębszego sensu, bo nie szukają. Potrzebują, byś odpowiadał konsekwentnie, tak bolesne jak to jest, bo to pomoże im zrozumieć ostateczność śmierci”.

Pamiętaj, nie musisz ukrywać swoich uczuć przed dzieckiem ani udawać, że wszystko jest w porządku. „Jeśli widzą, że płaczesz, wyjaśnij, co czujesz i dlaczego” – radzi dr Kennedy-Moore. „Możesz też zaproponować, jak zareagować. Np. powiedz: ‚Jestem smutny, bo tęsknię za Twoją babcią. Mogłabym potrzeba przytulasa!’.”

W tym czasie możesz zauważyć, że dziecko gra w scenki o śmierci – to zdrowy sposób na przetwarzanie uczuć. „Ich zabawa jest jak książka, którą możesz przeczytać, by zrozumieć ich myśli” – mówi Margret Nickels, Ph.D., dyrektor Centrum dla Dzieci i Rodzin Instytutu Eriksona. Mogą mieć pewne błędne pojęcia, które możesz sprostować. „Np. jeśli dziecko udaje, że karmi swoją lalkę lodami, a nagle lalka choruje i umiera, możesz wkroczyć i powiedzieć: ‚Wiesz, serce Twojego wuja przestało działać, bo było chore, i lekarze nie mogli pomóc. To naprawdę nie było przez to, co zjadł’.”

Sprawa pogrzebu

„Czy małe dziecko powinno iść na pogrzeb to pytanie numer jeden, jakie zadają mi rodzice” – mówi Schopen. Jej odpowiedź: tak, jeśli dziecko wyraża chęć udziału i są przestrzegane zasady bezpieczeństwa (maski, dystans). Przygotuj dziecko do tego, jak wygląda pogrzeb, i zawsze, gdy to możliwe, daj mu wybór, by czuło większą kontrolę. „W tych wyjątkowych czasach, gdy wiele ceremonii pogrzebowych i pamiątkowych dostępnych jest zdalnie, możesz pomyśleć kreatywnie” – dodaje Schopen. „Zapytaj dziecko, czy chciałoby stworzyć coś, co można udostępnić w wirtualnej przestrzeni, np. nagranie śpiewu lub modlitwy”.

Po ceremonii kontynuuj pomoc dziecku w pamiętaniu bliskiej osoby. Możesz zostawić album zdjęć na stole, by mogło oglądać go z Tobą, gdy będzie gotowe. Proces gojenia trwa, ale przejdziecie przez to – razem.

Nie przekazuj złej wiadomości

Te klasyczne zdania mogą wydawać się łatwymi wyjaśnieniami, ale dzieci często je błędnie interpretują.

„Poszedł spać i nie przebudził się”. Chyba że chcesz, by dziecko starało się nie spać przez resztę życia, unikaj łączenia snu ze śmiercią.

„Bóg potrzebował Babci u siebie”. To przekonanie może dawać Ci poczucie spokoju, ale dzieci nie mają zdolności poznawczych, by to zrozumieć. Jeśli powiesz dziecku, że Bóg kogoś kochał i chciał zabrać go do nieba, może zacząć się źle zachowywać z strachu, że jeśli będzie zbyt grzeczne, Bóg go zabierze. Zamiast tego powiedz: „Babcia jest teraz z Bogiem” albo „Babcia jest w niebie”.

„Nie płaczmy nad tym”. Wręcz przeciwnie – nie powinieneś tłoczyć swoich emocji ani emocji dziecka. Kiedy żałujesz przed dzieckiem, wzorujesz zdrowe zachowanie.

Previous:

Next: